Czarny rynek pestycydów wart miliardy. Problem także w Polsce

Europol przygotowuje kolejną odsłonę międzynarodowej operacji Silver Axe wymierzonej w nielegalny rynek środków ochrony roślin. Handel nielegalnymi pestycydami może być wart na świecie choćby 20 mld dolarów rocznie. Problem dotyczy także Polski.

Czarny rynek pestycydów wart miliardy. Problem także w Polsce

Na Litwie odbyło się spotkanie poświęcone kolejnej, już 12. edycji operacji Silver Axe. To koordynowana przez Europol międzynarodowa akcja przeciwko nielegalnemu handlowi i podrabianiu środków ochrony roślin, w której uczestniczą służby z wielu europejskich państw, w tym z Polski. Uczestnicy omawiali sposoby wzmocnienia kontroli i współpracy międzynarodowej.

Litewskie służby podkreślają, iż metody nielegalnego handlu wciąż się zmieniają, dlatego konieczna jest szybsza wymiana informacji i reagowanie na nowe sposoby dystrybucji .

Skala nielegalnego handlu pestycydami jest trudna do precyzyjnego oszacowania, ale dostępne dane pokazują, iż to wielomiliardowy biznes. Według Transnational Alliance to Combat Illicit Trade (TRACIT) nielegalne pestycydy mogą stanowić od 10 do 25 proc. światowego rynku, a przychody z ich sprzedaży szacowane są na 8–20 mld dolarów rocznie.

Według przywoływanych przez TRACIT danych Urzędu Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) w Europie podrabiane pestycydy odpowiadają za około 14 proc. rynku, co oznacza około 1,3 mld euro strat rocznie dla legalnie działających producentów.

O skali procederu świadczą również wyniki działań europejskich służb. Podczas koordynowanej przez Europol operacji Silver Axe VIII w 2023 r. służby z 32 państw zabezpieczyły 2040 ton nielegalnych lub podrobionych pestycydów – najwięcej w historii tej operacji. Zatrzymano 21 osób i zlikwidowano kilka miejsc wykorzystywanych do produkcji podróbek.

Łącznie podczas pierwszych ośmiu edycji Silver Axe przejęto 6961 ton nielegalnych pestycydów. Europol zwraca uwagę, iż na czarny rynek trafiają zarówno podróbki, jak i zakazane środki oraz produkty sprowadzane z pominięciem obowiązujących regulacji.

Problem dotyczy także Polski

W Polsce w ubiegłym roku Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) we współpracy z Państwową Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN) wykryła 128 przypadków nielegalnego przywozu lub nieprawidłowości dokumentacyjnych. KAS udaremniła wprowadzenie na rynek 744 kg/l przemycanych środków, a ponad 16 ton produktów nie zostało zgłoszonych adekwatnym inspektoratom.

Popyt na nielegalne pestycydy napędza przede wszystkim ich niższa cena – przy wysokich kosztach produkcji rolnej część rolników zmuszona jest poszukiwać tańszych zamienników legalnych preparatów. Procederowi sprzyja także sprzedaż internetowa, która ułatwia dystrybucję niewielkich partii produktów i utrudnia ich wykrywanie.

Europol wskazuje, iż część nielegalnych środków trafia do UE z państw trzecich, przede wszystkim z Chin, ale coraz częściej są one również produkowane na terenie samej Unii. Przestępcy wykorzystują podrobione opakowania znanych producentów oraz nadużywają systemu handlu równoległego, dzięki czemu nieautoryzowane preparaty mogą wyglądać jak legalne produkty.

Problem dotyczy więc nie tylko przemytu, ale całego nielegalnego rynku, który wykorzystuje presję na obniżanie kosztów w rolnictwie i coraz łatwiejszy handel transgraniczny.

Jak UE kontroluje pestycydy?

Pestycydy są jednym z obszarów objętych unijnymi regulacjami dotyczącymi bezpieczeństwa żywności, zdrowia i ochrony środowiska. Wspólna Polityka Rolna na lata 2023–2027 wiąże otrzymywanie części unijnego wsparcia z przestrzeganiem określonych wymogów.

Komisja Europejska wyjaśnia, iż w ramach tzw. warunkowości rolnicy korzystający ze wsparcia WPR muszą przestrzegać m.in. przepisów dotyczących środków ochrony roślin.

Podstawowym unijnym aktem regulującym wprowadzanie środków ochrony roślin do obrotu jest rozporządzenie 1107/2009. Zgodnie z nim środek ochrony roślin musi uzyskać zezwolenie w danym państwie UE, zanim będzie mógł zostać wprowadzony na jego rynek lub stosowany. W Polsce dodatkowe zasady określa ustawa o środkach ochrony roślin.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi prowadzi rejestr środków ochrony roślin dopuszczonych do obrotu na podstawie zezwoleń ministra. Rejestr jest regularnie aktualizowany; najnowsza dostępna wersja została opublikowana 9 września 2026 r. Resort udostępnia również wyszukiwarkę pozwalającą sprawdzić m.in. nazwę preparatu, substancję czynną, uprawę, zastosowanie i termin zezwolenia.

Nielegalne pestycydy: Ryzyko dla rolnika i konsumenta

Dla rolnika zakup nielegalnego środka oznacza nie tylko ryzyko dla upraw. Taki preparat może mieć nieznany lub niezgodny z deklarowanym skład, a jego zastosowanie może stwarzać zagrożenie dla zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska.

Stosowanie środków ochrony roślin niezgodnie z obowiązującymi przepisami może również oznaczać konsekwencje związane z wymogami, od których uzależnione jest unijne wsparcie dla gospodarstw.

Od 6 marca 2026 r. w Polsce obowiązują dodatkowe wymogi dotyczące internetowej sprzedaży środków ochrony roślin. Sprzedawca musi m.in. podać w ofercie numer wpisu do rejestru prowadzonego przez adekwatny Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa (WIORiN).

Przy sprzedaży preparatów przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych kupujący musi natomiast podać m.in. numer zaświadczenia potwierdzającego wymagane przeszkolenie oraz termin jego ważności.

Dla konsumenta wpływ nielegalnych pestycydów jest mniej bezpośredni niż dla rolnika, ale problem dotyczy przede wszystkim bezpieczeństwa żywności i środowiska. Zanim substancja czynna i zawierający ją środek ochrony roślin zostaną dopuszczone do stosowania w UE, przechodzą ocenę bezpieczeństwa dla ludzi, zwierząt i środowiska.

Analizowane są m.in. możliwe pozostałości w żywności oraz wpływ substancji na wodę, glebę i inne organizmy. Nielegalny preparat może omijać ten system oceny i kontroli, dlatego zwalczanie nielegalnego rynku pestycydów służy ochronie zarówno rolników, jak i konsumentów oraz środowiska.

Olga Jurkowska FocusEurope.pl