2 godzin temu
Przez dziesięciolecia Ursus był symbolem polskiego rolnictwa. Charakterystyczne czerwone ciągniki pracowały w gospodarstwach od Pomorza po Podkarpacie, a sama marka należała do najbardziej rozpoznawalnych producentów maszyn rolniczych w kraju. Dziś ciągniki Ursus nie są już produkowane, ale wokół historii firmy wciąż pojawia się jedno pytanie: czy jej upadek był nieunikniony?
Zdaniem Wojciecha Burego, właściciela Muzeum Motoryzacji Motonostalgia w Nieborowie, o losach Ursusa mogły przesądzić decyzje podjęte wiele dekad temu – jeszcze w czasach PRL.
Ursus po wojnie. Od kopii Lanz Bulldoga do własnych pomysłów
Choć Ursus kojarzony jest przede wszystkim z ciągnikami, początki firmy sięgają znacznie wcześniej. Wcześniej marka nazywała się P7P. Przed wojną przedsiębiorstwo produkowało m.in. urządzenia dla przemysłu oraz silniki stacjonarne. Po przejęciu przez Państwowe Zakłady Inżynierii stało się jednym z ważniejszych elementów polskiego przemysłu motoryzacyjnego.
Po II wojnie światowej sytuacja była jednak wyjątkowo trudna. Fabryka została zniszczona, wiele maszyn wywieziono, a kraj potrzebował szybkiej odbudowy rolnictwa. W takich warunkach trudno było projektować od podstaw nowoczesny ciągnik.
Dlatego zdecydowano się wykorzystać sprawdzoną konstrukcję niemieckiego Lanz Bulldoga. Tak powstał Ursus C-45, który przez wiele lat był podstawowym ciągnikiem wykorzystywanym w polskich gospodarstwach i państwowych gospodarstwach rolnych.
Choć pierwsze egzemplarze nie należały do idealnych pod względem jakości wykonania, z czasem konstrukcję stopniowo udoskonalano i modernizowano. Ursusy C-45 pracowały głównie w państwowych gospodarstwach rolnych oraz spółdzielniach produkcyjnych, stając się symbolem powojennej odbudowy polskiego rolnictwa. Jeszcze w latach 60. można było spotkać nowe egzemplarze tego modelu w sprzedaży.
Była to konstrukcja prosta, wytrzymała i łatwa w naprawach, ale już w latach 50. zaczęto zdawać sobie sprawę, iż przyszłość rolnictwa wymaga nowocześniejszych maszyn.
Było jasne, iż konstrukcja oparta na przedwojennych rozwiązaniach nie będzie odpowiadała potrzebom nowoczesnego rolnictwa. Ciągnik był paliwożerny, mało komfortowy i coraz bardziej odstawał od zachodnich standardów. Dlatego już pod koniec lat 50. rozpoczęto prace nad własnymi, bardziej nowoczesnymi konstrukcjami. Polscy inżynierowie stanęli przed zadaniem stworzenia ciągników wydajniejszych, oszczędniejszych i lepiej dostosowanych do rosnących wymagań gospodarstw, co zapoczątkowało jeden z najciekawszych rozdziałów w historii marki Ursus.
Jak powstały pierwsze nowoczesne ciągniki Ursus?
Pod koniec lat 50. rozpoczęto prace nad pierwszymi całkowicie polskimi konstrukcjami. Efektem był Ursus 25, który trafił do produkcji w 1959 roku.
Jak na swoje czasy był to nowoczesny ciągnik wyposażony w podnośnik hydrauliczny oraz bardziej zaawansowaną skrzynię biegów. Problem polegał jednak na tym, iż już w chwili rozpoczęcia produkcji okazało się, iż 25-konny ciągnik nie będzie wystarczający dla rozwijającego się rolnictwa.
W Ursusie rozpoczęto więc prace nad większymi modelami. Powstały między innymi ciągniki oznaczone jako Ursus 342 oraz kolejne konstrukcje wyposażone w mocniejsze silniki czterocylindrowe. To właśnie wtedy polscy inżynierowie zaczęli tworzyć własną szkołę konstrukcji ciągników.
Gomułka postawił na Zetora. Co stracił na tym Ursus?
W pierwszej połowie lat 60. wydarzyło się coś, co zdaniem wielu pasjonatów historii techniki miało ogromny wpływ na dalsze losy Ursusa.
Władze PRL zdecydowały o zakupie licencji czechosłowackiego Zetora 4011. Z punktu widzenia polityków było to rozwiązanie szybsze i bezpieczniejsze niż dalsze inwestowanie w rozwój własnych konstrukcji. Decyzja miała jednak swoje konsekwencje.
Najlepsi polscy konstruktorzy zostali skierowani do wspólnego zespołu projektowego działającego przy fabryce Zetora w Brnie. Wśród nich znaleźli się specjaliści odpowiedzialni za rozwój nowych silników, skrzyń biegów i podzespołów.
To właśnie dzięki pracy polskich inżynierów powstały później ciągniki Zetor 8011 oraz Ursus C-385. Dziś wiele osób nie zdaje sobie sprawy, iż udział polskich konstruktorów w stworzeniu tej rodziny ciągników był bardzo duży.
Seria U. Ciągniki, które mogły zmienić historię
Pod koniec lat 60. w Ursusie rozpoczęto prace nad projektem, który miał całkowicie odmienić polską branżę ciągnikową. Nowa rodzina maszyn otrzymała roboczą nazwę Seria U, gdzie litera „U” oznaczała unifikację. Była to odpowiedź na jeden z największych problemów ówczesnej produkcji.
W tym czasie Ursus wytwarzał równolegle kilka różnych konstrukcji – zmodernizowanego Ursusa C-325/C-328, późniejszą C-330, produkowanego na licencji Zetora modelu C-4011 oraz ciężką serię wywodzącą się z projektu C-385. Każda z tych maszyn wykorzystywała zupełnie inne podzespoły, a stopień wspólnych części był symboliczny. Jak wspomina Wojciech Bury, unifikacja pomiędzy poszczególnymi modelami wynosiła zaledwie około 0,9%, co oznaczało, iż współwymienne były praktycznie tylko pojedyncze śruby czy żarówki.
Dla fabryki oznaczało to ogromne utrudnienia organizacyjne. Produkcja wymagała utrzymywania oddzielnych linii technologicznych, magazynów części oraz zaplecza serwisowego dla wszystkich modelu. W efekcie rosły koszty, a rozwój nowych konstrukcji stawał się coraz trudniejszy.
Projekt Serii U miał to zmienić. Polscy konstruktorzy opracowali nowoczesną rodzinę ciągników o różnej mocy, które bazowały na wspólnych podzespołach i rozwiązaniach technicznych. Dzięki temu produkcja miała być tańsza, prostsza i bardziej efektywna, a rolnicy mogliby korzystać z maszyn łatwiejszych w obsłudze i serwisowaniu.
Zdaniem wielu pasjonatów historii techniki oraz byłych pracowników Ursusa właśnie Seria U była jednym z najbardziej obiecujących projektów w dziejach polskiej motoryzacji rolniczej. Gdyby trafiła do seryjnej produkcji, mogła stać się fundamentem nowoczesnej polskiej marki ciągnikowej na wiele kolejnych dekad.
Deutz czy Massey Ferguson? Decyzja, która zmieniła wszystko
Na początku lat 70. władze zdecydowały jednak o zakupie zagranicznej licencji na produkcję ciągników. Do rozmów zaproszono kilku światowych producentów, a w końcowej fazie pozostały dwie firmy: niemiecki Deutz oraz brytyjski Massey Ferguson.
Powołany przez państwo zespół ekspertów przeprowadził szczegółowe analizy techniczne i ekonomiczne. Oceniano koszty produkcji, stopień unifikacji części, organizację zakładów oraz przyszłe możliwości rozwoju. Według zachowanych dokumentów specjaliści rekomendowali wybór firmy Deutz.
Niemieckie konstrukcje były bardziej zunifikowane, tańsze we wdrożeniu i lepiej dostosowane do polskich warunków przemysłowych. Producent oferował również gotowy projekt nowoczesnego zakładu produkcyjnego. Ostatecznie jednak zwyciężył Massey Ferguson.
Dlaczego tak się stało? Do dziś pojawiają się różne teorie. Jedni wskazują na względy polityczne, inni na kwestie finansowe i międzynarodowe naciski. Faktem jest natomiast, iż wdrożenie brytyjskiej licencji okazało się znacznie trudniejsze i droższe niż zakładano.
Massey Ferguson zamiast własnych konstrukcji
Po zakupie licencji okazało się, iż konieczne jest dokupowanie kolejnych technologii. Dotyczyło to między innymi pomp wtryskowych, rozruszników czy alternatorów.
Dodatkowym problemem był fakt, iż konstrukcje Massey Fergusona opierały się na układzie calowym, podczas gdy polski przemysł funkcjonował w systemie metrycznym. Przeprojektowanie wielu elementów wymagało ogromnych nakładów pracy i pieniędzy.
Jednocześnie Ursus musiał spłacać koszty zakupu licencji, utrzymując produkcję starszych modeli ciągników. W praktyce oznaczało to, iż zakład przez wiele lat finansował rozwój nowych konstrukcji dzięki sprzedaży przestarzałych maszyn. Według Wojciecha Burego właśnie wtedy utracono szansę na wykorzystanie potencjału polskich projektów.
Ursus – czy można było go uratować w latach 90.?
Po transformacji ustrojowej sytuacja firmy stała się jeszcze bardziej skomplikowana. Zakład wymagał ogromnych inwestycji, a konkurencja ze strony zachodnich producentów stale rosła. Pojawiały się jednak firmy zainteresowane przejęciem lub współpracą z Ursusem. Wśród potencjalnych partnerów wymienia się między innymi Deutza oraz koncern AGCO.
Do porozumienia ostatecznie nie doszło. Zdaniem Wojciecha Burego wpływ na to miały między innymi konflikty związane z restrukturyzacją przedsiębiorstwa oraz sprzeczne interesy różnych środowisk. W kolejnych latach sytuację dodatkowo komplikowały coraz bardziej restrykcyjne normy emisji spalin, rosnące koszty produkcji oraz silna konkurencja ze strony producentów zagranicznych.
Ursus wciąż pozostaje symbolem polskiego rolnictwa
Dziś w Muzeum Motonostalgia w Nieborowie można zobaczyć zarówno seryjne Ursusy, jak i prototypy, które nigdy nie trafiły do produkcji. To właśnie one pokazują, jak ambitne były plany polskich konstruktorów i jak duży potencjał posiadał krajowy przemysł ciągnikowy.
Czy Ursusa można było uratować? Jednoznacznej odpowiedzi nie ma. Pewne jest jednak, iż historia marki to nie tylko opowieść o upadku przedsiębiorstwa, ale również o niewykorzystanych szansach, odważnych projektach i konstruktorach, którzy przez lata próbowali stworzyć nowoczesny polski ciągnik.
Dlatego Ursus do dziś pozostaje czymś więcej niż marką. Dla wielu rolników jest symbolem całej epoki polskiego rolnictwa i przemysłu.
Zobacz wideo: Historia upadku URSUSA! Dlaczego najlepszych polskich inżynierów wysłano do ZETORA?
Ursus C-360 czerwony
Ursus C-360 żółty
Zdalnie sterowany traktor Ursus C-360
