Katastrofalne dane: zniknęło już 270 tys. małych gospodarstw. Jak rząd chce to zatrzymać?

W ostatnich latach polskie rolnictwo przechodzi ogromną zmianę – zniknęło ponad 270 tys. małych gospodarstw. Przyczyn tak złego trendu jest kilka, ale najważniejsza dotyczy coraz niższej opłacalności produkcji rolnej. W jaki sposób rząd zamierza wspierać małe gospodarstwa? Czy dotacje w kwocie 120 tys. zł zdołają uratować rolników?

Liczba małych gospodarstw drastycznie maleje

– Małe gospodarstwa rodzinne od dziesięcioleci stanowią istotny element struktury polskiego rolnictwa. To także istotny czynnik stabilności społeczno-gospodarczej obszarów wiejskich. Jednocześnie w ostatnich latach obserwowany jest stopniowy spadek liczby gospodarstw o niewielkiej powierzchni. To natomiast budzi obawy o przyszłość tradycyjnego modelu rolnictwa rodzinnego w Polsce – wskazuje Wiesław Krajewski, poseł PiS w interpelacji poselskiej.

Również dane statystyczne potwierdzają spostrzeżenia parlamentarzysty i wielu ekspertów z branży rolnej. Według danych Eurostatu, w latach 2010–2023 łączna liczba gospodarstw w Polsce spadła o niemal 19 proc. Największy ubytek odnotowano w grupie najmniejszych producentów. Liczba małych gospodarstw do 5 ha zmniejszyła się o ponad 208 tys., co oznacza spadek o ponad 25 proc. Natomiast liczba małych gospodarstw o areale od 5 do 10 ha spadła w tym czasie o niemal 64 tys. (19 proc.). Oznacza to, iż w kilkanaście lat rolnicy zlikwidowali łącznie aż 272,7 tys. małych gospodarstw do 10 ha.

W 5 lat ubyło ponad 74 tys. gospodarstw rodzinnych

Także najnowsze statystyki ARiMR wskazują, iż ten negatywny trend utrzymuje się w ostatnich 5 latach. w krótszej perspektywie czasowej. Od 2020 do 2024 r. liczba małych gospodarstw do 5 ha ubiegających się o dopłaty bezpośrednie spadła o ok. 50,6 tys. Natomiast w przypadku gospodarstw do 10 ha ubytek wyniósł niemal 74 tys. Choć małe gospodarstwa wciąż stanowią ponad 50 proc. wszystkich jednostek w Polsce, ich udział w strukturze agrarnej systematycznie topnieje na rzecz większych podmiotów.

Dodatkowo dane Eurostatu wskazują, iż ubywa także średnich gospodarstw o powierzchni od 10 do 30 ha. Jednak w tym przypadku nie jest to aż tak dramatyczny odpływ. W kilkanaście lat ubyło ok. 34 tys. takich gospodarstw. Natomiast przybywa powoli producentów rolnych dysponujących areałem od 30 do 100 ha (+22 tys.) oraz powyżej 100 ha (+5,3 tys.).

Dlaczego małe gospodarstwa kończą działalność?

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi na interpelację poselską wskazuje na kilka przyczyny likwidacji małych gospodarstw rolnych.

– Jedną z przyczyn zmniejszania się liczby małych gospodarstw rolnych jest m.in spadek opłacalności produkcji i możliwości konkurowania z dużymi, lepiej prosperującymi gospodarstwami rolnymi. Zaobserwować można odchodzenie przez takie gospodarstwa od prowadzenia działalności rolniczej na swoich gruntach, na rzecz wydzierżawiania tych gruntów gospodarstwom o większych powierzchniach – wyjaśnia Małgorzata Gromadzka, wiceminister rolnictwa.

Potwierdzają to także dane Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej–PIB. Wynika z nich, iż aż 38 proc. właścicieli małych gospodarstw do 5 ha oddaje swoją ziemię rolną w dzierżawę. Dla wielu z nich rolnictwo przestaje być głównym zajęciem, a staje się jedynie uzupełniającym źródłem dochodu dla rodziny.

Pomoc dla małych gospodarstw: uproszczone płatności coraz popularniejsze

Resort rolnictwa podkreśla jednocześnie, iż małe gospodarstwa są wspierane na kilka sposobów, co powinno spowolnić proces koncentracji gruntów. Jednym z najważniejszych form pomocy dla małych gospodarstw (również dla średnich) jest płatność redystrybucyjna, która premiuje gospodarstwa do 30 ha.

Dodatkowo w ramach dopłat bezpośrednich wprowadzono specjalną płatność dla małych gospodarstw (do 5 ha). Zastępuje ona inne rodzaje płatności, w tym ekoschematy. Dane ARiMR wskazują, iż zainteresowanie tą formą płatności jest duże i stale rośnie. W kampanii 2023 r. skorzystało z niego ponad 192 tys. rolników, a rok później już ok. 210 tys. Natomiast w kampanii 2025 r. o płatności dla małych gospodarstw ubiegało się już niemal 510 tys. osób. Z kolei średnia kwota wsparcia w ostatnich latach oscylowała wokół 2,5–2,7 tys. zł na gospodarstwo.

Dotacje na rozwój małych gospodarstw: od 60 do 120 tysięcy złotych

Jednak informacje przedstawione przez resort rolnictwa wskazują, iż jest także znaczna liczba małych gospodarstw, które chcą się rozwijać. Świadczą o tym dane o rolnikach, którzy zdecydowali się na różne formy dotacji na rozwój swoich gospodarstw rodzinnych.

Najczęściej gospodarze korzystali z programu „Restrukturyzacja małych gospodarstw” w ramach PROW 2014–2020. Z dotacji do 60 tys. zł skorzystało 69 054 beneficjentów.

Natomiast w tej chwili rolnicy chcący rozwijać swoje małe gospodarstwa mogą liczyć na wyższe kwoty niż w poprzednich latach. W ramach Planu Strategicznego WPR 2023–2027, interwencja „Rozwój małych gospodarstw” przewiduje ryczałt w wysokości 100 tys. zł, a dla gospodarstw stawiających na ekologię lub krótkie łańcuchy dostaw – choćby 120 tys. zł.

Do marca 2026 roku ARiMR podpisał ponad 6 tysięcy umów z rolnikami na nową pomoc dla małych gospodarstw. Natomiast średnia wartość uzyskanej dotacji to ponad 103 tys. zł. Beneficjenci tych środków często nie poprzestają na jednej dotacji i sięgają po kolejne fundusze, np. na inwestycje w ochronę środowiska czy odnawialne źródła energii.

Jaka przyszłość czeka małe gospodarstwa? Nowa strategia rządu

Jednak najważniejsze pytanie dotyczące losu małych gospodarstw, to czy będą one wspierane w większym stopniu, czy jednak państwo będzie bardziej stawiać na duże gospodarstwa.

– Podstawą ustroju rolnego są gospodarstwa rodzinne podlegające szczególnej ochronie państwa – zapewnia Małgorzata Gromadzka.

Wiceministra wskazuje przy tym na strategię do 2030 r., która zakłada zrównoważony rozwój wsi. Dodatkowo w strategii wskazano, iż małe gospodarstwa rolne pełnią ważne funkcje społeczne i środowiskowe. realizowane są już analizy nad nową perspektywą unijną na lata 2028–2034, która ma jeszcze lepiej dopasować instrumenty wsparcia do potrzeb rolników.

Jednak to zapowiedzi, ale realia rynkowe pozostają wciąż bezwzględne. Polskie rolnictwo jest pogrążone w kryzysie, który szczególnie dotyka małe gospodarstwa. Ministerstwo upatruje szansy dla nich w nowoczesnych technologiach, krótkich łańcuchach dostaw, w tym RHD oraz rolnictwie ekologicznym, co ma zwiększyć odporność polskiej wsi na przyszłe kryzysy.

Przeczytaj także ten artykuł: Kryzys uderza w rolników. „Tylko jedna uprawa pozwala osiągnąć niewielki zysk”.

Źródło: Sejm.