Rośliny ozime – jakie czynniki wpływają na kondycję ozimin? O czym należy pamiętać, aby zapewnić im jak najlepsze warunki?

Zdjęcie: rośliny ozime

W ostatnich kilkunastu latach polska zima zmieniła charakter. Jest bardziej kapryśna niż surowa. Zamiast długotrwałych mrozów i zasp śniegu częściej przynosi krótkie, ostre uderzenia chłodu, odwilże, deszcze i wiatr.

Dla ozimin to jednak wciąż trudne warunki, bo największe szkody powstają nie tyle od samej temperatury, ile od jej skoków, wody stagnującej na polu, skorupy lodowej i wysuszających wiatrów.

Wymusza to zupełnie inne podejście do agrotechniki, fizjologii i rozsądnej oceny ryzyka jesiennych zasiewów. Walka o zimotrwałość zaczyna się jesienią, ale prawdziwy egzamin dla niej przychodzi na przedwiośniu.

Mrozoodporność a zimotrwałość – czym się różnią?

Oba pojęcia są podobne, ale nie można ich stosować zamiennie. Mrozoodporność to wrodzona zdolność tkanek roślin do znoszenia ujemnych temperatur bez nieodwracalnych uszkodzeń.

Mierzy się ją zwykle jako orientacyjną temperaturę krytyczną, przy której uszkadzane są tkanki. Rośliny mają genetycznie uwarunkowaną mrozoodporność, ale zabiegami agrotechnicznymi możemy ją polepszyć lub pogorszyć.

Zimotrwałość natomiast jest pojęciem szerszym. Składa się na nią zdolność przetrwania całej zimy w zmiennych warunkach, z odwilżami, wyprzeniem, czyli niedotlenieniem pod śniegiem i lodem, wymakaniem, a także wysmalaniem, czyli wysuszaniem zimnym wiatrem w czasie mrozów.

Można więc spotkać odmianę o dobrej mrozoodporności, która jednak zawodzi pod długo zalegającą, ciężką pokrywą śnieżną – jej zimotrwałość w takich warunkach okazuje się słaba.

Nawożenie azotem ozimin – jak zaplanować dawki i zwiększyć plon?

Jak zmiany klimatu wpływają na warunki zimowania roślin?

W ostatnich latach przebieg zimy bywa nieprzewidywalny. Kilka dni mrozu potrafi ustąpić tygodniowemu ociepleniu powyżej kilkunastu stopni, po którym wraca tęgi chłód.

Śnieg częściej pada na ogrzaną, mokrą glebę i gwałtownie topnieje, zostawiając zalane zagłębienia. Wiatr wysmala bez przeszkód na odkrytych polach, a zamarznięta gleba nie pozwala uzupełniać zapasów wody w gruncie.

Taki przebieg pogody sprzyja rozhartowaniu roślin w czasie cieplejszych epizodów, a następnie ich uszkodzeniu przy ponownym spadku temperatury. Zwiększa też ryzyko wymakania, wyprzenia pod skorupą lodową oraz wysuszenia zimowego.

Agrotechnika jesienna – jak przygotować uprawy do zimy?

Co zrobimy na polu przed zimą, ma duży wpływ na to, jak rośliny ją przetrwają. Termin siewu decyduje o tym, w jakiej fazie rozwojowej uprawy wejdą w zimę.

Zbyt wczesny wywołuje nadmierną bujność i podnosi ryzyko porażenia przez patogeny, a także łatwiejszego rozhartowania. Z kolei zbyt późny ogranicza rozkrzewienie i rozwój szyjki korzeniowej, często obniżając plonowanie.

Głębokość siewu powinna zapewniać równomierne wschody i ochronę węzłów krzewienia czy stożków wzrostu. Zbyt płytko wysiane rośliny łatwiej ulegają wysadzaniu, zbyt głębokie wschodzą wolniej i są mniej wyrównane.

Obsada powinna być na tyle zwarta, by chronić glebę i ograniczać parowanie, ale nie tak gęsta, by prowokować choroby i zbytnie zaciemnienie w łanie.

Jesienne nawożenie warto ukierunkować na potas, magnez i fosfor, a z azotem zachować umiar. Rośliny lepiej zimują, gdy nie są przekarmione azotem i wchodzą w hartowanie bez nadmiaru miękkich, uwodnionych tkanek.

Fazy rozwojowe zbóż ozimych i rzepaku

Zimotrwałość roślin zależy od tego, w jakiej fazie przejdą w zimowy spoczynek – nie zawsze większe rośliny gwarantują lepsze przetrwanie zimy. Zboża najwyższą zimotrwałość posiadają w fazach od szpilkowania do trzeciego liścia.

Początek krzewienia to najmniej bezpieczny moment do zimowania, ponieważ przemiany enzymatyczne sprawiają, iż zboża są bardziej narażone na przemrożenia. Gdy posiadają już kilka rozkrzewień, bezpieczeństwo zimowania znów się poprawia, ale rośnie z kolei ryzyko porażenia chorobami.

Pszenica, pszenżyto i żyto znoszą bez okrywy śnieżnej mrozy rzędu kilkunastu stopni poniżej zera, gdy mają nisko osadzony węzeł krzewienia i umiarkowaną masę liści. Żyto zwykle zimuje najlepiej, a jęczmień najsłabiej.

Rzepak wykazuje najwyższą odporność, gdy buduje niską, płaską rozetę z ośmiu do dwunastu liści i ma krępą, jędrną szyjkę korzeniową.

Rozrośnięte, wysokie rozety z podniesionym stożkiem wzrostu są bardziej narażone na wysmalanie i uszkodzenia mrozowe, a zbyt małe – na przemarznięcie przy pierwszych silniejszych spadkach temperatury.

Zahartować oziminy przed spoczynkiem

Hartowanie i rozhartowanie – jak rośliny reagują na zmiany temperatury?

Stopniowe przyzwyczajanie się roślin do chłodniejszych warunków znacznie poprawia szansę na dobre przetrwanie zimy.

Hartowanie zaczyna się, gdy dzień się skraca, a temperatury przez wiele dób oscylują wokół kilku stopni powyżej zera i nieco poniżej. Roślina przebudowuje błony komórkowe, zwiększa udział nienasyconych kwasów tłuszczowych, syntetyzuje białka i gromadzi cukry rozpuszczalne.

Prawidłowo rozwinięta szyjka korzeniowa oraz rozeta liściowa zwiększają zimotrwałość rzepaku – Fot. R. Nowicki

Ten stan jest zależny od warunków i może ulec zmianie podczas nadejścia wyższych temperatur w środku zimy. W cieplejszym okresie, zwłaszcza gdy trwa dłużej i towarzyszy mu silniejsze światło, zahartowanie może się cofnąć. Wówczas powrót mrozu bywa najgroźniejszy.

Nadmiar azotu późną jesienią, stojąca woda i bardzo gęsty, zacieniony łan utrudniają pełne wejście w hartowanie.

Jaka jest rola cukrów w roślinach ozimych?

Cukry w tkankach roślin w czasie mrozów zapobiegają tworzeniu się w nich kryształków lodu, które powodują uszkodzenia. Obniżają temperaturę zamarzania soku komórkowego i stabilizują struktury białek oraz błon przy zamrażaniu i odmrażaniu.

U zbóż najważniejsze są fruktany gromadzone w węźle krzewienia, u rzepaku oligosacharydy w szyjce korzeniowej i korzeniu palowym.

Ich poziom zależy nie tylko od pogody, ale też od jesiennej kondycji fotosyntezy i zbilansowanego odżywienia potasem, magnezem i fosforem.

To dlatego łany umiarkowane, przewiewne i dobrze od- żywione mineralnie potrafią zimować spokojniej niż te najbujniejsze. Dokarmianie mikroelementami i biostymulacja także pomagają zagęścić soki komórkowe, zwiększając mrozoodporność.

Oziminy lekarstwem na brak wody

Zimotrwałość odmian pszenicy, żyta, jęczmienia i rzepaku ozimego.

Między gatunkami ozimych roślin uprawnych utrzymuje się dość stała hierarchia. Żyto zwykle najlepiej znosi zimowe zawirowania, następnie pszenżyto i pszenica, a najbardziej wrażliwy bywa jęczmień.

Rzepak ma dość wysoką zimotrwałość, ale zróżnicowanie faz mocno wpływa na ten parametr. Duża zdolność do regeneracji pozwala mu jednak na kompensację zimowych uszkodzeń.

W obrębie każdego gatunku różnice odmianowe są jednak znaczące. Jedne lepiej znoszą niedotlenienie pod długotrwałą pokrywą śnieżną, inne radzą sobie z wysmalaniem i wysadzinami.

W czasach ze srogimi zimami dość łatwo było wyselekcjonować odmiany, które były najodporniejsze w takich warunkach. w tej chwili trzeba ufać hodowcom, ponieważ ich deklaracje może zweryfikować tylko ostra zima, która zdarza się raz na kilkanaście lat.

Najrozsądniejsza strategia to łączyć dane z doświadczeń rejestrowych i PDO z własną obserwacją pól.

Śnieg przykrywający uprawę może stanowić zagrożenie.

Cienka, równa warstwa śniegu działa jak kołdra – izoluje glebę, wyrównuje wahania temperatury i ogranicza wysuszający wiatr. Kilka, kilkanaście centymetrów białej pokrywy potrafi poprawić termikę przy węźle krzewienia o kilka stopni C. Kłopot zaczyna się, gdy śnieg obficie spada na ogrzaną, nasyconą wodą glebę.

Rośliny żyjące pod kilkunastocentymetrową warstwą śniegu mają ograniczoną wymianę powietrza i cierpią na niedotlenienie, a choroby śniegowe znajdują idealne warunki do rozwoju. Długo zalegająca, ciężka pokrywa na nieprzemarzniętej glebie sprzyja też wyprzeniu i uszkodzeniom przez gryzonie.

Zastoiska wodne obniżają zdolność regeneracyjną roślin oraz są przyczyną przerzedzenia plantacji. – Fot. R. Nowicki

Zimowe zjawiska stresowe – najważniejsze zagrożenia dla roślin

Wysmalanie to zimowe wysuszenie liści przez suchy, często porywisty wiatr przy zamarzniętej glebie. Roślina traci wodę, której nie może pobrać, a jej tkanki matowieją i kruszeją.

Wyprzenie pojawia się pod długo zalegającą pokrywą śniegu lub lodu, gdy brakuje tlenu, a mikroklimat sprzyja rozwojowi patogenów. Wymakanie dotyczy zagłębień terenu i kolein, gdzie po odwilży długo stoi woda, powodując zamieranie szyjki korzeniowej i węzła krzewienia.

Do tego dochodzą wysadziny mrozowe, gdy gleba wielokrotnie pęcznieje i kurczy się, dosłownie wypychając rośliny i zrywając korzenie w glebie.

Agrotechniczna odpowiedź na te zjawiska wymaga konsekwencji w działaniach, choć i tak decydujący głos ma natura. My możemy jedynie utrzymywać drożność melioracji, pilnować adekwatnej głębokości siewu i obsady.

Na stanowiskach wietrznych sprawdzi się siew strip-till w ścierń, która ochroni rośliny przed wiatrem.

Jesienne dokarmianie ozimin

Przedwiośnie – jak ocenić kondycję ozimin?

Pierwsza lustracja po roztopach mówi bardzo wiele. Warto przyjrzeć się miejscom, gdzie długo stała woda, poszukać zapachu stęchlizny i zbrunatnień świadczących o wyprzeniu oraz śladów wysmalania, czyli zmatowiałych, kruchych liści.

Najważniejsze są jednak węzły krzewienia u zbóż, a u rzepaku stożek wzrostu. Po delikatnym nacięciu zdrowe tkanki są jasne i jędrne, a uszkodzone – ciemne, wodniste.

Wykształcone i odżywione plantacje zbóżozimych pozwalają na szybki start w trakcie wiosennej wegetacji. – Fot. R. Nowicki

Dobrą praktyką jest też zabranie kilku roślin do cieplejszego pomieszczenia i umieszczenie ich w naczyniu z wodą o temperaturze pokojowej, by w ciągu tygodnia przekonać się, które są zdolne do dalszej wegetacji.

Ostatecznie liczy się obsada roślin żywych. Pszenica i pszenżyto „dają sobie radę” przy umiarkowanym przerzedzeniu, jęczmień wymaga gęstszego łanu. Natomiast rzepak potrafi zaskoczyć plonem choćby przy pozornie niskiej obsadzie, jeżeli tylko rośliny są mocne i dobrze rozwiną pędy boczne.

Decyzje o pozostawieniu łanu albo przesiewie na jare warto podejmować szybko, bo każdy dzień wiosennej wegetacji jest cenny. Tam, gdzie zostawiamy oziminę po ciężkiej zimie, pierwsza dawka azotu powinna pojawić się jeszcze przed startem wegetacji, jeżeli przepisy na to pozwalają.