1 godzina temu
Nie wszyscy walczyli z bronią w ręku. Jedni bronili polskiej ziemi przed zaborcami, inni zakładali kółka rolnicze, rozwijali przemysł maszynowy lub organizowali edukację mieszkańców wsi. Byli wśród nich również uczestnicy powstań, ministrowie i premierzy. Choć działali w różnych epokach, łączyło ich przekonanie, iż przyszłość Polski zależy także od siły jej rolnictwa i świadomości mieszkańców wsi. Z okazji 11 listopada przypominamy 13 postaci, które zapisały się w historii walki o niepodległość i budowania polskiej państwowości.
Polska wieś w walce o niepodległość. Nie tylko powstania i bitwy
Odzyskanie przez Polskę niepodległości 11 listopada 1918 roku było rezultatem wieloletnich działań kolejnych pokoleń Polaków. Ważne miejsce w tej historii zajmowali rolnicy, ziemianie, działacze ludowi oraz osoby związane z rozwojem polskiego rolnictwa. Ich działalność nie ograniczała się do udziału w powstaniach narodowych. W okresie zaborów równie istotne były obrona własności ziemskiej, rozwój polskich przedsiębiorstw, organizowanie spółdzielni i kółek rolniczych oraz edukacja mieszkańców wsi.
Szczególne znaczenie miała praca organiczna, rozwijana przede wszystkim w Wielkopolsce. Jej zwolennicy uważali, iż wzmacnianie polskiej gospodarki, rolnictwa i oświaty pomoże zachować tożsamość narodową mimo braku własnego państwa. Z kolei w Galicji i Królestwie Polskim coraz silniejszy stawał się ruch ludowy, który angażował mieszkańców wsi w działalność polityczną i niepodległościową. Wśród jego przedstawicieli znaleźli się późniejsi współtwórcy władz II Rzeczypospolitej.
Poniższe sylwetki przedstawiają zarówno uczestników walk zbrojnych, jak i organizatorów życia gospodarczego i politycznego. Nie wszyscy byli rolnikami z zawodu i nie wszyscy dożyli 1918 roku, ale ich działalność miała znaczenie dla zachowania polskości, rozwoju rolnictwa i odbudowy państwa.
Wincenty Witos (1874–1945) – rolnik, który trzykrotnie został premierem Polski
Wincenty Witos pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej z Wierzchosławic koło Tarnowa. Pomimo ograniczonego dostępu do edukacji zdobywał wiedzę samodzielnie i stopniowo angażował się w działalność społeczną oraz polityczną. W 1908 roku został wójtem rodzinnej miejscowości, a następnie reprezentował mieszkańców wsi w galicyjskim Sejmie Krajowym i parlamencie austriackim. Jako jeden z najważniejszych przywódców ruchu ludowego zabiegał o poprawę sytuacji chłopów oraz zwiększenie ich wpływu na życie publiczne.
Jesienią 1918 roku Witos odegrał istotną rolę w tworzeniu pierwszych struktur polskiej władzy. Stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, która przejmowała administrację od władz austro-węgierskich. W kolejnych latach trzykrotnie pełnił funkcję premiera II Rzeczypospolitej. Szczególne znaczenie miało objęcie przez niego stanowiska szefa Rządu Obrony Narodowej w lipcu 1920 roku, podczas wojny polsko-bolszewickiej. Witos stał się symbolem politycznego awansu polskiej wsi i jednym z najbardziej rozpoznawalnych działaczy chłopskich w historii Polski.
Dezydery Chłapowski (1788–1879) – generał, który unowocześnił polskie rolnictwo
Dezydery Chłapowski był generałem, uczestnikiem wojen napoleońskich i powstania listopadowego, ale jego działalność miała również ogromne znaczenie dla rozwoju polskiego rolnictwa. Po zakończeniu służby u Napoleona wrócił do rodzinnego majątku w Turwi w Wielkopolsce. Tam rozpoczął modernizację gospodarstwa, wykorzystując wiedzę zdobytą podczas podróży i praktyki w zachodnioeuropejskich gospodarstwach.
W Turwi wprowadzał płodozmian, melioracje, nowoczesne narzędzia rolnicze i zadrzewienia śródpolne, które ograniczały działanie wiatru i poprawiały warunki gospodarowania. Rozwijał również hodowlę zwierząt oraz kształcił przyszłych zarządców majątków. W latach 1823–1825 przeprowadził w swoich dobrach uwłaszczenie chłopów, wyprzedzając późniejsze reformy w zaborze pruskim. Gdy w 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe, ponownie zaangażował się w walkę zbrojną. Chłapowski łączył więc służbę wojskową z przekonaniem, iż rozwój gospodarczy i nowoczesne rolnictwo są niezbędne do wzmocnienia polskiego społeczeństwa.
Maksymilian Jackowski (1815–1905) – patron wielkopolskich kółek rolniczych
Maksymilian Jackowski należał do najważniejszych organizatorów polskiego rolnictwa w zaborze pruskim. Wiedzę rolniczą zdobywał między innymi w majątku Dezyderego Chłapowskiego w Turwi, a następnie wykorzystywał ją we własnej działalności gospodarczej i społecznej. W 1873 roku został patronem wielkopolskich kółek rolniczych i przez kolejne lata rozbudowywał ich struktury, organizując spotkania, szkolenia, wystawy oraz wymianę doświadczeń między gospodarzami.
Kółka rolnicze pomagały mieszkańcom wsi poznawać nowoczesne metody uprawy, hodowli i zarządzania gospodarstwem. Upowszechniano również wiedzę o rachunkowości rolniczej, oszczędzaniu i racjonalnym gospodarowaniu. Działalność Jackowskiego miała przy tym wymiar narodowy. W okresie nasilającej się germanizacji wzmacniał polskie środowiska rolnicze i zachęcał do utrzymywania ziemi w polskich rękach. Jego praca przyczyniła się do rozwoju organizacji, które przez dziesięciolecia odgrywały istotną rolę w życiu wielkopolskiej wsi.
Hipolit Cegielski (1813–1868) – twórca polskiego przemysłu maszyn rolniczych
Hipolit Cegielski był nauczycielem, przedsiębiorcą i jednym z najważniejszych przedstawicieli pracy organicznej w Wielkopolsce. W 1846 roku, po utracie posady nauczyciela w poznańskim gimnazjum, założył sklep z artykułami żelaznymi. Kilka lat później rozpoczął działalność warsztatu naprawiającego narzędzia rolnicze, a w 1855 roku uruchomił fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych w Poznaniu. Przedsiębiorstwo stopniowo rozwijało produkcję, oferując między innymi pługi, siewniki, młocarnie oraz urządzenia wykorzystywane w gospodarstwach i przetwórstwie rolnym.
Rozwój fabryki miał znaczenie nie tylko gospodarcze. W czasach zaborów Cegielski pokazywał, iż polskie przedsiębiorstwa mogą skutecznie konkurować na rynku i dostarczać nowoczesnych rozwiązań dla rolnictwa. Angażował się również w działalność społeczną, wydawniczą i oświatową, wspierając polskie instytucje. Wzmacnianie rodzimego przemysłu było dla niego jednym ze sposobów budowania niezależności gospodarczej Polaków. Choć zmarł pół wieku przed odzyskaniem niepodległości, stworzone przez niego przedsiębiorstwo pozostało ważnym elementem polskiego przemysłu.
Błażej Stolarski (1880–1939) – rolnik i minister odrodzonej Polski
Błażej Stolarski pochodził ze wsi Sługocice w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego. Był rolnikiem, hodowcą bydła oraz działaczem społecznym, który angażował się w rozwój kółek rolniczych, spółdzielczości i edukacji mieszkańców wsi. Prowadził gospodarstwo, a zdobyte doświadczenie wykorzystywał w działalności publicznej. W czasie I wojny światowej należał do Polskiej Organizacji Wojskowej i uczestniczył w działaniach niepodległościowych.
W listopadzie 1918 roku Stolarski znalazł się w składzie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie, kierowanego przez Ignacego Daszyńskiego. 29 grudnia 1918 roku objął stanowisko ministra rolnictwa i dóbr państwowych w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. Uczestniczył w tworzeniu administracji odpowiedzialnej za sprawy rolnictwa oraz przygotowywaniu pierwszych rozwiązań dotyczących reformy rolnej. W późniejszych latach był posłem i senatorem II Rzeczypospolitej. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez Niemców i zginął jesienią 1939 roku.
Michał Drzymała (1857–1937) – rolnik, który bronił prawa do polskiej ziemi
Michał Drzymała był wielkopolskim chłopem, którego konflikt z pruską administracją stał się symbolem walki z germanizacją. W 1904 roku kupił niewielką działkę w Podgradowicach koło Rakoniewic, na której zamierzał wybudować dom dla swojej rodziny. Władze pruskie odmówiły mu jednak pozwolenia na budowę. Był to element polityki utrudniającej Polakom osiedlanie się i rozwijanie własnych gospodarstw na ziemiach zaboru pruskiego.
Drzymała znalazł nietypowe rozwiązanie. Zamieszkał wraz z rodziną w wozie cyrkowym, który nie był traktowany jak zwykły budynek mieszkalny. Gdy urzędnicy próbowali uznać stojący w jednym miejscu wóz za nieruchomość, gospodarz przestawiał go, podważając argumenty administracji. Jego historia stała się znana w całej Polsce i poza jej granicami. Spór z pruskimi władzami pokazał, iż walka o zachowanie polskości toczyła się nie tylko na polach bitew, ale również wokół prawa do posiadania ziemi i prowadzenia własnego gospodarstwa.
Irena Kosmowska (1879–1945) – działaczka niepodległościowa i organizatorka oświaty wiejskiej
Irena Kosmowska była działaczką ludową, oświatową i niepodległościową, która szczególną uwagę poświęcała edukacji mieszkańców wsi. Wspierała tworzenie szkół gospodarczych dla dziewcząt, rozwijała działalność społeczną oraz popularyzowała wiedzę z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego i życia publicznego. W 1913 roku uruchomiła szkołę w Krasieninie koło Lublina, gdzie obok zajęć praktycznych prowadzono również działalność wychowawczą i patriotyczną.
W czasie I wojny światowej Kosmowska angażowała się w ruch niepodległościowy, między innymi poprzez współpracę z Polską Organizacją Wojskową. W listopadzie 1918 roku została wiceministrem do spraw opieki społecznej i propagandy w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej. Była jedną z pierwszych kobiet pełniących tak wysoką funkcję w polskich władzach państwowych. W kolejnych latach zasiadała w Sejmie i kontynuowała działalność na rzecz mieszkańców wsi oraz praw kobiet. Podczas II wojny światowej została aresztowana przez Niemców i zmarła w więzieniu w Berlinie w 1945 roku.
Maciej Rataj (1884–1940) – działacz ludowy, który dwukrotnie pełnił obowiązki prezydenta
Maciej Rataj urodził się w chłopskiej rodzinie w Chłopach w Galicji. Dzięki edukacji zdobył wykształcenie i rozpoczął pracę nauczycielską, a następnie zaangażował się w ruch ludowy. Po odzyskaniu niepodległości uczestniczył w organizowaniu życia politycznego II Rzeczypospolitej. Był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego, a w 1922 roku został marszałkiem Sejmu.
Szczególna odpowiedzialność spoczęła na nim w dwóch kryzysowych momentach polskiej historii. W grudniu 1922 roku, po zamordowaniu prezydenta Gabriela Narutowicza, Rataj tymczasowo przejął obowiązki głowy państwa. Ponownie pełnił tę funkcję w maju 1926 roku, po rezygnacji prezydenta Stanisława Wojciechowskiego w następstwie przewrotu majowego. Podczas okupacji niemieckiej angażował się w działalność konspiracyjną i organizowanie struktur politycznych polskiego podziemia. Został aresztowany i 21 czerwca 1940 roku zamordowany przez Niemców w Palmirach. Jego życie pokazuje, jak istotną rolę przedstawiciele ruchu ludowego odegrali w funkcjonowaniu niepodległego państwa.
Jakub Bojko (1857–1943) – rolnik, który współtworzył polski ruch ludowy
Jakub Bojko pochodził z Gręboszowa w Galicji i przez całe życie pozostawał związany ze środowiskiem wiejskim. Był rolnikiem, publicystą i działaczem społecznym, który przekonywał chłopów do zdobywania wykształcenia, rozwijania własnych gospodarstw i aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym. Pełnił funkcję wójta rodzinnej miejscowości, a następnie został posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego i austriackiej Rady Państwa.
W 1895 roku współtworzył Stronnictwo Ludowe, które stało się jedną z najważniejszych organizacji politycznych reprezentujących interesy polskiej wsi. Bojko uczestniczył w rozwoju ruchu ludowego, zabiegając o większe prawa polityczne chłopów i poprawę ich sytuacji społecznej. Po odzyskaniu niepodległości kontynuował działalność parlamentarną, zasiadając w Sejmie i Senacie II Rzeczypospolitej. Jego historia pokazuje, jak duże znaczenie miało polityczne organizowanie mieszkańców wsi jeszcze przed powstaniem niepodległego państwa.
August Cieszkowski (1814–1894) – ziemianin, który rozwijał polską edukację rolniczą
August Cieszkowski był filozofem, ekonomistą, ziemianinem i działaczem społecznym związanym z Wielkopolską. Należał do przedstawicieli pracy organicznej, którzy podkreślali znaczenie nauki i rozwoju gospodarczego dla przyszłości polskiego społeczeństwa. Szczególnie interesował się nowoczesnymi metodami gospodarowania, edukacją oraz możliwością praktycznego wykorzystania wiedzy naukowej w rolnictwie.
Jednym z jego najważniejszych osiągnięć było utworzenie w 1870 roku Wyższej Szkoły Rolniczej im. Haliny w Żabikowie pod Poznaniem. Placówka kształciła specjalistów i prowadziła działalność naukową w zakresie rolnictwa. Była ważnym ośrodkiem polskiej edukacji rolniczej w zaborze pruskim, a jej tradycje są dziś częścią historii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Cieszkowski uważał, iż dobrze wykształcone społeczeństwo i silna gospodarka stanowią podstawę rozwoju narodowego. Jego działalność przyczyniła się do rozwoju polskiego szkolnictwa rolniczego na długo przed odzyskaniem niepodległości.
Maria Wysłouchowa (1858–1905) – działaczka, która budowała świadomość narodową mieszkańców wsi
Maria Wysłouchowa była publicystką, nauczycielką i jedną z organizatorek ruchu ludowego w Galicji. Angażowała się w działalność oświatową, szczególnie wśród kobiet wiejskich, które w tamtym okresie miały ograniczony dostęp do edukacji. Razem z mężem Bolesławem Wysłouchem współtworzyła środowisko skupione wokół pism adresowanych do mieszkańców wsi, w tym „Przyjaciela Ludu”. Wydawała również czasopisma dla kobiet wiejskich, między innymi „Przodownicę” i „Zorzę”.
W swojej działalności podkreślała znaczenie nauki czytania i pisania, poznawania historii Polski oraz aktywności społecznej kobiet. Popularyzowała wiedzę o kulturze narodowej i zachęcała chłopów do interesowania się sprawami publicznymi. W czasach, gdy Polska pozostawała pod zaborami, tego rodzaju praca pomagała wzmacniać świadomość narodową mieszkańców wsi. Maria Wysłouchowa zmarła w 1905 roku, ale jej działalność odegrała istotną rolę w rozwoju ruchu ludowego, którego przedstawiciele kilkanaście lat później współtworzyli niepodległą Polskę.
Tomasz Nocznicki (1862–1944) – rolnik i uczestnik budowania polskich władz w 1918 roku
Tomasz Nocznicki był rolnikiem, publicystą, działaczem spółdzielczym i jednym z organizatorów ruchu ludowego w Królestwie Polskim. Angażował się w tworzenie polskich organizacji społecznych i politycznych, które reprezentowały interesy mieszkańców wsi. W czasie I wojny światowej uczestniczył również w działalności niepodległościowej. Od 1915 roku należał do Polskiej Organizacji Wojskowej, a w 1917 roku został członkiem organów Tymczasowej Rady Stanu.
W przełomowym 1918 roku dwukrotnie pełnił funkcję ministra bez teki w pierwszych polskich rządach, uczestnicząc w tworzeniu struktur odradzającego się państwa. W kolejnych latach był posłem i senatorem II Rzeczypospolitej, kontynuując działalność społeczną i polityczną. Podczas II wojny światowej wspierał działalność konspiracyjną, a w jego warszawskim mieszkaniu odbywały się tajne komplety. Przeżył powstanie warszawskie, ale zmarł w listopadzie 1944 roku po wysiedleniu ze stolicy. Nocznicki należał do tych działaczy, którzy łączyli doświadczenie pracy na wsi z bezpośrednim udziałem w odbudowie polskiej państwowości.
Wojciech Bartosz Głowacki (ok. 1758–1794) – chłop, który został bohaterem spod Racławic
Wojciech Bartos, znany jako Bartosz Głowacki, był chłopem z Rzędowic, który przeszedł do historii jako jeden z bohaterów insurekcji kościuszkowskiej. 4 kwietnia 1794 roku uczestniczył w bitwie pod Racławicami, podczas której oddziały kosynierów zaatakowały rosyjską artylerię. Uzbrojeni w kosy osadzone na sztorc chłopi odegrali istotną rolę w zdobyciu dział przeciwnika. Bartos wyróżnił się podczas ataku, a jego postawa stała się symbolem odwagi chłopskich żołnierzy.
Za zasługi Tadeusz Kościuszko mianował go chorążym i nadał mu nazwisko Głowacki. Bohater spod Racławic został jednak śmiertelnie ranny w bitwie pod Szczekocinami w czerwcu 1794 roku. Choć insurekcja zakończyła się klęską, jego historia przez kolejne pokolenia przypominała o udziale mieszkańców wsi w walce o wolność. Bartosz Głowacki stał się symbolem chłopa, który nie tylko pracował na polskiej ziemi, ale również stanął do jej obrony.
Niepodległość Polski miała również swoje korzenie na wsi
Historie tych trzynastu postaci pokazują, jak różne drogi prowadziły do odzyskania niepodległości. Wojciech Bartosz Głowacki i Dezydery Chłapowski walczyli z bronią w ręku, Michał Drzymała bronił prawa do polskiej ziemi, a Maksymilian Jackowski, Hipolit Cegielski i August Cieszkowski wzmacniali polskie rolnictwo, przemysł oraz edukację. Wincenty Witos, Błażej Stolarski, Tomasz Nocznicki, Maciej Rataj i Jakub Bojko reprezentowali z kolei środowiska wiejskie w polityce, uczestnicząc w tworzeniu lub funkcjonowaniu odrodzonego państwa. Irena Kosmowska oraz Maria Wysłouchowa pokazały, jak istotną rolę w budowaniu świadomości narodowej odgrywała edukacja mieszkańców wsi, w tym kobiet.
11 listopada przypomina o odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, ale także o pracy pokoleń, które przez dziesięciolecia dbały o zachowanie polskości. W tej historii ważne miejsce zajmują rolnicy i ludzie związani z rolnictwem. Ich działalność obejmowała zarówno udział w powstaniach, jak i rozwój gospodarstw, tworzenie polskich instytucji, organizowanie ruchu ludowego oraz budowanie nowoczesnej gospodarki. To również część historii polskiej niepodległości.
