Ziarno w magazynie też może generować straty. Jak ich uniknąć?

Zdjęcie: magazynowanie ziarna

Coraz więcej gospodarstw inwestuje w nowoczesne urządzenia do czyszczenia, suszenia i magazynowania zbóż. Straty powstające po zbiorach mogą znacząco obniżyć opłacalność produkcji. Dotyczą one nie tylko ubytków masy ziarna, ale również pogorszenia jego jakości.

Jakość ziarna po zbiorze w dużej mierze zależy od adekwatnego magazynowania oraz stałej kontroli warunków przechowywania. Fot. D. Tomaszewski

W praktyce choćby dobrze plonująca plantacja nie gwarantuje wysokiego zysku, jeżeli ziarno nie zostanie odpowiednio przygotowane i przechowane. Nadmierna wilgotność, zanieczyszczenia lub niewłaściwe warunki magazynowania ziarna mogą powodować rozwój pleśni, wzrost temperatury ziarna oraz spadek jego parametrów handlowych. Znaczenie adekwatnego przechowywania ziarna jest szczególnie widoczne w okresach dużych wahań cen.

Przykładowo, ceny rzepaku mogą zmieniać się od około 1930 zł/t do ponad 2300 zł/t. Gospodarstwo dysponujące odpowiednią infrastrukturą może przechować surowiec i sprzedać go w bardziej korzystnym terminie, zamiast oddawać go bezpośrednio po żniwach. Dodatkowo punkty skupu coraz dokładniej kontrolują jakość dostarczanego ziarna. Przekroczenie dopuszczalnej wilgotności, zbyt duża ilość zanieczyszczeń lub inne odstępstwa od norm często skutkują potrąceniami.

Czyszczenie ziarna przed suszeniem i magazynowaniem

Czyszczenie ziarna bezpośrednio po zbiorze jest jednym z najważniejszych etapów przygotowania plonu do przechowywania. To właśnie od jakości tego procesu zależy, czy ziarno zachowa swoje parametry handlowe i będzie mogło być bezpiecznie magazynowane przez wiele miesięcy.

Podczas zbioru kombajnem do zbiornika trafiają nie tylko nasiona rośliny uprawnej, ale również:

• resztki słomy i plewy,
• uszkodzone ziarna,
• nasiona chwastów,
• zielone i wilgotne części roślin,
• kurz i inne drobne zanieczyszczenia.

Takie zanieczyszczenia zwiększają ryzyko rozwoju pleśni, powodują wzrost temperatury w magazynie i utrudniają późniejsze suszenie. Szczególnie niebezpieczne są zielone, wilgotne nasiona chwastów, które mogą stać się źródłem nadmiernej wilgoci w całej partii ziarna.

Ograniczanie strat z magazynowania zboża? Ten proces rozpoczyna się na polu!

Dlaczego usuwanie zanieczyszczeń jest tak ważne?

W przypadku grochu, soi czy rzepaku choćby niewielka ilość wilgotnych zanieczyszczeń może prowadzić do miejscowego zawilgocenia masy ziarna. W takich warunkach gwałtownie rozwijają się grzyby chorobotwórcze, a ziarno zaczyna się nagrzewać. Efektem są straty jakościowe, spadek zdolności kiełkowania oraz ryzyko wystąpienia mykotoksyn.

Dodatkowym problemem są nasiona chwastów. Oprócz pogorszenia jakości handlowej mogą one utrudniać przechowywanie ziarna oraz obniżać wartość paszową surowca.

Czystszy rzepak – mniej potrąceń w skupie

W przypadku rzepaku poziom zanieczyszczeń ma bezpośredni wpływ na cenę sprzedaży. Większość skupów przyjmuje standardowy limit 2% zanieczyszczeń. Jego przekroczenie oznacza potrącenia cenowe, które przy większych partiach mogą sięgać kilku lub choćby kilkunastu tysięcy złotych.

Wiele firm stosuje szczegółowe taryfikatory jakościowe. Im większy udział zanieczyszczeń, tym wyższe potrącenia. Zdarzają się również sytuacje, w których obecność określonych chwastów powoduje odrzucenie całej partii towaru.

Właściwe oczyszczenie rzepaku pozwala uniknąć tych strat. Co więcej, część odbiorców premiuje dostawy o czystości wyższej niż wymagany standard, dzięki czemu rolnik może uzyskać dodatkową dopłatę.

Jaką czyszczalnię do ziarna wybrać?

Wybór czyszczalni powinien być dostosowany do wielkości gospodarstwa oraz ilości przygotowywanego ziarna.

W gospodarstwach wykorzystuje się przede wszystkim:

• wialnie i czyszczalnie sitowe – stosunkowo proste i niedrogie rozwiązanie, szczególnie przydatne w małych i średnich gospodarstwach;
• czyszczalnie bębnowe – zapewniają większą wydajność i dokładność separacji, dlatego dobrze sprawdzają się w gospodarstwach posiadających większe magazyny oraz produkujących duże ilości ziarna;
• sortowniki optyczne – wykorzystują kamery do rozpoznawania przebarwionych, uszkodzonych lub porażonych chorobami nasion.

W przypadku większych gospodarstw interesującym rozwiązaniem są czyszczalnie bębnowe, takie jak CBD-2 produkowana przez Dozamech. Ich zaletą jest wysoka wydajność pracy oraz możliwość dokładnego oddzielania zanieczyszczeń i uszkodzonych nasion przy zachowaniu niewielkiego ryzyka uszkodzeń mechanicznych. Podobne zastosowanie znajdują urządzenia marki Petkus, które od lat są wykorzystywane w gospodarstwach oraz przedsiębiorstwach zajmujących się obrotem ziarnem.

Sortowniki optyczne należą do najbardziej zaawansowanych urządzeń. Ze względu na wysoką cenę znajdują zastosowanie głównie w gospodarstwach nasiennych oraz produkujących ziarno o wysokiej wartości handlowej.

Czy własna czyszczalnia się opłaca?

Dla większości gospodarstw najlepszy stosunek kosztów do efektów zapewniają klasyczne wialnie i czyszczalnie sitowe. Już po kilku sezonach pozwalają ograniczyć potrącenia w skupie, zmniejszyć ryzyko problemów podczas magazynowania ziarna oraz poprawić jakość sprzedawanego surowca.

W większych gospodarstwach korzyści przynosi zastosowanie wydajniejszych czyszczalni bębnowych, które umożliwiają szybkie przygotowanie dużych partii ziarna do suszenia i przechowywania ziarna. Natomiast sortowniki optyczne są rozwiązaniem dla producentów, którzy sprzedają materiał siewny lub ziarno wymagające bardzo wysokich parametrów jakościowych.

Wilgotnościomierz do ziarna – najważniejszy podczas żniw

Suszenie ziarna – suszarnia mobilna czy stacjonarna?

Wilgotność ziarna w czasie zbioru ma najważniejsze znaczenie dla jego dalszego przechowywania. Zbyt wilgotny surowiec gwałtownie się nagrzewa, stwarza warunki do rozwoju pleśni i może stracić swoje parametry handlowe. Dlatego coraz więcej gospodarstw inwestuje we własne systemy suszenia i wentylacji, które pozwalają uniezależnić się od pogody podczas żniw.

Wybór technologii zależy przede wszystkim od wielkości gospodarstwa i ilości zbieranego ziarna.

Suszarnie przewoźne są rozwiązaniem dla gospodarstw, które potrzebują elastyczności i nie chcą ponosić wysokich kosztów inwestycyjnych. Ich zaletą jest możliwość szybkiego uruchomienia bez konieczności budowy stałej infrastruktury. Sprawdzają się zwłaszcza podczas intensywnych żniw oraz przy okresowym suszeniu mniejszych partii ziarna.

Suszarnie stacjonarne są natomiast przeznaczone dla gospodarstw przechowujących duże ilości zbóż, rzepaku lub kukurydzy. Wyższy koszt zakupu rekompensują większą wydajnością, automatyzacją pracy oraz niższymi kosztami suszenia w przeliczeniu na tonę surowca.

Mobilna konstrukcja pozwala na szybkie przygotowanie suszarni do pracy i jej łatwe przemieszczanie między gospodarstwami.

Suszarnia do kukurydzy – własna czy usługa?

Jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za inwestycją we własną suszarnię jest ograniczenie kosztów usług obcych. W przypadku kukurydzy suszenie w punktach usługowych może stanowić bardzo znaczącą część kosztów produkcji, szczególnie w latach o wysokiej wilgotności ziarna.

Posiadanie własnej suszarni do kukurydzy pozwala lepiej kontrolować wydatki oraz uniknąć kolejek w okresie największego nasilenia zbiorów. Dodatkowo rolnik sam decyduje o terminie suszenia i nie jest uzależniony od dostępności usługodawcy.

Duże znaczenie ma również wybór źródła energii. W wielu gospodarstwach gaz płynny okazuje się tańszym rozwiązaniem niż olej opałowy, co przekłada się na niższe koszty eksploatacji suszarni do kukurydzy.

Wcześniejszy zbiór i dosuszanie – kiedy się opłaca?

Własna suszarnia do zboża zmienia podejście do organizacji żniw. Zamiast czekać na idealne warunki pogodowe, można rozpocząć zbiór wcześniej i dosuszyć ziarno już w gospodarstwie.

To szczególnie ważne w przypadku zbóż konsumpcyjnych. Opóźnianie zbioru zwiększa ryzyko porastania ziarna w kłosie, pogorszenia jakości oraz spadku parametrów wymaganych przez młyny. W efekcie ziarno może zostać zakwalifikowane jako zboże paszowe, co często oznacza obniżkę ceny o kilkaset złotych na tonie.

W wielu przypadkach wcześniejszy zbiór i późniejsze dosuszenie są znacznie bardziej opłacalne niż pozostawianie dojrzałego zboża na polu w oczekiwaniu na poprawę pogody.

Wcześniejszy zbiór oraz późniejsze dosuszenie ziarna często pozwalają ograniczyć straty wynikające z niekorzystnych warunków pogodowych.

Kiedy wystarczy napowietrzanie ziarna?

Nie każda partia ziarna wymaga intensywnego suszenia. o ile wilgotność jest tylko nieznacznie podwyższona, skutecznym rozwiązaniem może być napowietrzanie w silosach lub magazynach płaskich.

Przepływ chłodnego powietrza przez ziarno obniża jego temperaturę, ogranicza aktywność mikroorganizmów i stabilizuje warunki przechowywania. Koszty takiego procesu są wielokrotnie niższe niż suszenia wysokotemperaturowego, dlatego wentylacja jest jednym z najbardziej ekonomicznych sposobów zabezpieczania plonu.

Dlaczego czyste ziarno suszy się taniej?

Efektywność suszenia zaczyna się jeszcze przed uruchomieniem suszarni. Usunięcie plew, kurzu i lekkich zanieczyszczeń poprawia przepływ powietrza przez warstwę ziarna i skraca czas suszenia.

Mniejsza ilość zanieczyszczeń oznacza również niższe zużycie paliwa, mniejsze ryzyko awarii oraz większe bezpieczeństwo pracy. Szczególnie w dużych instalacjach ogranicza to ryzyko gromadzenia się pyłu, który może stanowić zagrożenie pożarowe.

Magazynowanie ziarna – jak zachować jego jakość?

Czyszczenie i suszenie ziarna to dopiero początek. Ostateczny efekt ekonomiczny zależy od tego, czy gospodarstwo jest w stanie bezpiecznie przechować plon do momentu sprzedaży. W praktyce własny magazyn daje rolnikowi możliwość wyboru terminu sprzedaży, a tym samym szansę na uzyskanie wyższej ceny niż w okresie żniw.

Aby ziarno mogło być przechowywane przez wiele miesięcy bez utraty jakości, musi spełniać określone wymagania dotyczące wilgotności i czystości.

Jaka wilgotność ziarna jest bezpieczna?

Orientacyjna maksymalna wilgotność ziarna przeznaczonego do przechowywania wynosi:

• pszenica – 14–14,5%,
• rzepak – 7–7,5%,
• soja – 13%,
• groch – 14,5%.

Jak chronić przechowywane ziarno przed szkodnikami?

Nawet najlepiej wysuszone ziarno może stracić wartość handlową, jeżeli w magazynie pojawią się szkodniki. Największe zagrożenie stanowią owady magazynowe, które powodują ubytki masy oraz pogorszenie jakości surowca.

Podstawą ochrony jest regularna kontrola temperatury i stanu przechowywanego ziarna, utrzymywanie czystości magazynów oraz szybkie reagowanie na pierwsze oznaki obecności szkodników. W przypadku wykrycia dużego zagrożenia konieczne może być przeprowadzenie profesjonalnej fumigacji, czyli gazowania ziarna przez wyspecjalizowane firmy.

Nie można również zapominać o ochronie przed gryzoniami. Regularna deratyzacja oraz odpowiednie zabezpieczenie otoczenia silosów pozwalają uniknąć strat, które często pozostają niezauważone aż do momentu sprzedaży ziarna.

Czy własny magazyn na ziarno się opłaca?

Jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za budową własnych magazynów jest możliwość sprzedaży ziarna poza okresem żniw. W czasie zbiorów podaż jest największa, dlatego ceny zwykle znajdują się pod presją. W kolejnych miesiącach często pojawia się premia za przechowanie, szczególnie w przypadku rzepaku i zbóż konsumpcyjnych.

Oczywiście magazynowanie generuje pewne koszty związane z energią, monitoringiem czy ochroną ziarna, jednak w wielu sezonach są one niższe od dodatkowego przychodu uzyskanego dzięki wyższej cenie sprzedaży. Należy również pamiętać, iż magazynowanie nie gwarantuje uzyskania wyższej ceny.

Kiedy inwestycja w magazyn ma największy sens?

Korzyści z inwestycji są widoczne zarówno w mniejszych, jak i większych gospodarstwach, choć ich źródła są nieco inne.

W gospodarstwach o mniejszej skali produkcji największe znaczenie ma ograniczenie potrąceń jakościowych oraz możliwość przeczekania okresu najniższych cen.

W dużych gospodarstwach dodatkowo działa efekt skali. Własne silosy, suszarnie i systemy transportowe obniżają koszty jednostkowe obsługi każdej tony ziarna, a możliwość sprzedaży dużych partii w najbardziej korzystnym momencie rynkowym znacząco zwiększa rentowność produkcji.

Czyszczalnie, suszarnie i magazyny – rozwiązania dostępne na rynku

Na rynku suszarni stacjonarnych mocną pozycję zajmują firmy Feerum i Araj, oferujące kompletne systemy magazynowo-suszarnicze wraz z automatyką i transportem ziarna.

W segmencie suszarni mobilnych istotną rolę odgrywa Drzewicz, którego urządzenia są popularne w średnich gospodarstwach ze względu na prostą konstrukcję i szybkie uruchamianie w czasie żniw.

Uzupełnieniem oferty mobilnej są rozwiązania włoskich producentów, takich jak Pedrotti i Mecmar.

Coraz większe znaczenie mają również systemy wentylacji i monitoringu oferowane przez BIN, Feerum oraz Araj, które pozwalają ograniczyć zużycie energii i poprawić bezpieczeństwo przechowywania ziarna.