5 godzin temu
Zniknęło 5 milionów gospodarstw w UE. W latach 2005–2020 w krajach Unii Europejskiej doszło do bezprecedensowej transformacji strukturalnej, w wyniku której zniknęło 5 milionów gospodarstw rolnych, co oznacza spadek o ponad jedną trzecią. Mimo tak drastycznego ubytku liczby mniejszych podmiotów, całkowita powierzchnia użytków rolnych w Europie uległa jedynie nieznacznemu zmniejszeniu.
Francuski przykład: zamiana pracy ludzkiej na kapitał i technologię
Zjawisko to wiąże się bezpośrednio z procesem silnej koncentracji gruntów oraz skokowym wzrostem znaczenia kapitału i nowoczesnych maszyn kosztem tradycyjnej siły roboczej. Doskonale widać to na przykładzie Francji, gdzie – jak wskazują dane oficjalne – średnia powierzchnia gospodarstwa wzrosła z zaledwie 20 hektarów w latach 70. do aż 75 hektarów. W tym samym czasie liczba posiadanych maszyn na jedno gospodarstwo wzrosła z poniżej jednego do ponad 2,5 ciągnika, a same pojazdy stały się znacznie potężniejsze, co pozwala mniejszej liczbie pracowników obrabiać znacznie większe obszary. Zmiana ta wpłynęła choćby na tamtejszy krajobraz, ponieważ m.in. usuwano miedze dzielące pola, aby umożliwić wydajniejszą pracę potężnym maszynom.
Polska na tle unijnych trendów: rozdrobnienie i polaryzacja
Podobne procesy strukturalne – choć z zachowaniem specyfiki krajowej – zachodzą w Polsce, co potwierdzają oficjalne dane Głównego Urzędu Statystycznego (GUS). W naszym kraju liczba gospodarstw rolnych systematycznie maleje, a mniejsze podmioty są sukcesywnie wchłaniane przez silniejsze gospodarstwa towarowe.
Średnia powierzchnia gruntów rolnych przypadająca na jedno gospodarstwo w Polsce wynosi w tej chwili 11,75 ha, jednak statystyki te skrywają ogromne dysproporcje regionalne:
- Największe gospodarstwa dominują na północy i zachodzie kraju – np. w województwie zachodniopomorskim średnia to aż 34,04 ha, a w warmińsko-mazurskim 24,33 ha.
- Najmniejsze i silnie rozdrobnione gospodarstwa charakteryzują południe oraz centralną część Polski – w województwie małopolskim średnia wynosi zaledwie 4,40 ha, w podkarpackim 5,27 ha, a w mazowieckim (gdzie zagęszczenie gospodarstw jest największe) średnia to 9,12 ha.
Cyfryzacja i nowoczesne podejście w praktyce
Pojęcie gospodarstwa rolnego w statystykach zachowało stabilny rdzeń jako techniczno-ekonomiczna jednostka podlegająca unikalnemu zarządzaniu. Przez lata modyfikowano jednak progi kwalifikacji – od początkowego kryterium 1 hektara aż po bardziej elastyczne progi specyficzne dla upraw.
Współczesne spisy rolne coraz silniej opierają się na nowoczesnych technologiach. Przykładowo, podczas spisu w 2020 roku we Francji po raz pierwszy zastosowano metodę multimodalną (online, przez telefon oraz w wywiadzie bezpośrednim). Okazało się wówczas, iż blisko 47% formularzy wypełniono przez internet, ponieważ rolnicy – siedząc w kabinach ciągników prowadzonych przez systemy GPS – na co dzień korzystają z sieci bezpośrednio podczas pracy w polu. Podobne cyfrowe narzędzia i rejestry administracyjne coraz śmielej wkraczają również do polskiego rolnictwa, ułatwiając monitorowanie sektora.
Wyzwania demograficzne i kryzys sukcesji pokoleniowej
Mimo zaawansowanej mechanizacji i cyfryzacji, zarówno przed polskim, jak i unijnym rolnictwem stoi gigantyczne wyzwanie demograficzne. Ponad połowa europejskich zarządców gospodarstw ma w tej chwili ponad 55 lat, podczas gdy zaledwie co piętnasty nie ukończył 35. roku życia.
Przykładowo, we Francji, gdzie w 2020 roku odnotowano 500 000 rolników, szacuje się, iż do 2030 roku aż jedna trzecia z nich przejdzie na emeryturę. Podobne wyzwanie dotyczy Polski, gdzie starzejąca się kadra zarządzająca gospodarstwami musi mierzyć się z faktem, iż tradycyjny model dziedziczenia z rodziców na dzieci przestaje w pełni wystarczać. Nowa fala kadr i następców w coraz większym stopniu będzie musiała napływać spoza tradycyjnych struktur rodzinnych, co wymaga lepszego koordynowania statystyk rolniczych z edukacją, rynkiem pracy oraz programami wsparcia dla młodych rolników.
