Kwasica żwacza może po cichu obniżać wydajność stada. Jak ograniczyć straty?

Wysokowydajna krowa potrzebuje dużej koncentracji energii w dawce pokarmowej. Problem zaczyna się wtedy, gdy za wzrostem udziału pasz treściwych nie nadąża ilość efektywnego włókna. W takich warunkach rośnie ryzyko podostrej kwasicy żwacza, czyli SARA. Zaburzenie może przez długi czas rozwijać się bez spektakularnych objawów, ale stopniowo obniża pobranie paszy, wydajność mleczną i kondycję stada.

Kwasica żwacza może po cichu obniżać wydajność stada. Jak ograniczyć straty?

W nowoczesnych gospodarstwach mlecznych presja na wydajność jest ogromna. Wysokie koszty pasz, energii, pracy i obsługi stada sprawiają, iż każdy litr mleka ma znaczenie dla wyniku ekonomicznego.

Jednocześnie intensywne żywienie ma swoją cenę. Im więcej łatwo fermentującej skrobi i innych węglowodanów znajduje się w dawce, tym większe znaczenie ma jej prawidłowe zbilansowanie. Nadmiar pasz treściwych przy niedostatecznej ilości włókna fizycznie efektywnego jest jednym z głównych czynników zwiększających ryzyko SARA.

Co dzieje się w żwaczu?

Żwacz jest ogromnym zbiornikiem fermentacyjnym. Mikroorganizmy rozkładają w nim składniki paszy, produkując między innymi lotne kwasy tłuszczowe, które są ważnym źródłem energii dla krowy.

Jeżeli jednak do żwacza trafia zbyt dużo gwałtownie fermentujących węglowodanów, tempo wytwarzania kwasów może przewyższyć zdolność organizmu do ich neutralizacji i wchłaniania. W efekcie pH żwacza obniża się na kilka godzin w ciągu doby, zmienia się skład mikroflory i pogarsza się wykorzystanie składników pokarmowych.

Właśnie dlatego duże znaczenie ma włókno strukturalne. Pobudza ono przeżuwanie, a wraz z nim produkcję śliny. Ślina zawiera naturalne substancje buforujące, które pomagają utrzymać adekwatne warunki w żwaczu.

Najgroźniejsza jest kwasica, której nie widać

Ostra kwasica może dawać wyraźne objawy, ale w stadach mlecznych znacznie częściej problemem jest forma podostra – SARA.

To szczególnie niebezpieczne, ponieważ krowa może wyglądać na pozornie zdrową, podczas gdy jej wyniki produkcyjne już się pogarszają.

Pierwszym sygnałem może być mniejsze lub niestabilne pobranie suchej masy. Hodowca może również zaobserwować wahania wydajności mlecznej, pogorszenie zawartości tłuszczu w mleku, luźniejszy kał czy obecność niestrawionych fragmentów paszy.

SARA jest również wiązana z zaburzeniami funkcjonowania żwacza, stanami zapalnymi, pogorszeniem zdrowia racic i większym ryzykiem kulawizn. W literaturze opisuje się także związek z zapaleniem błony śluzowej żwacza oraz osłabieniem bariery przewodu pokarmowego.

Racice mogą być jednym z sygnałów alarmowych

Problem kwasicy nie kończy się w przewodzie pokarmowym.

Zmiany zachodzące w żwaczu mogą wpływać na cały organizm. Przy długotrwałych zaburzeniach fermentacji wzrasta ryzyko występowania stanów zapalnych oraz problemów z racicami, w tym ochwatu i kulawizn.

Dla gospodarstwa oznacza to nie tylko koszty leczenia, ale także spadek produkcji, gorszy rozród, wcześniejsze brakowanie krów oraz więcej pracy związanej z obsługą zwierząt.

W praktyce ekonomiczny koszt SARA często nie wynika z jednego gwałtownego zdarzenia, ale z sumy niewielkich strat ponoszonych codziennie przez wiele tygodni lub miesięcy.

TMR musi być nie tylko dobrze policzony, ale także dobrze przygotowany

Podstawą profilaktyki jest odpowiednio zbilansowana dawka.

Samo wyliczenie udziału pasz objętościowych i treściwych nie wystarcza. Znaczenie ma także struktura dawki, stopień rozdrobnienia komponentów, zawartość skrobi oraz to, czy krowy mają możliwość sortowania TMR-u.

Zbyt drobno pocięta pasza zmniejsza czas żucia i przeżuwania. Z kolei zbyt długie cząstki mogą sprzyjać sortowaniu – krowy wybierają bardziej smakowite i energetyczne składniki, pozostawiając włókno.

Badania wskazują, iż w ograniczaniu ryzyka SARA istotne są między innymi odpowiednia ilość fizycznie efektywnego włókna, kontrola długości cząstek, ograniczanie sortowania dawki oraz adekwatna częstotliwość pobierania paszy.

Największe ryzyko po wycieleniu

Szczególnej uwagi wymagają krowy w okresie przejściowym i na początku laktacji.

Po wycieleniu zapotrzebowanie na energię gwałtownie rośnie, dlatego udział pasz treściwych w dawce jest zwykle zwiększany. Mikroflora i nabłonek żwacza potrzebują jednak czasu w dostosowanie się do nowego sposobu żywienia.

Zbyt szybkie przejście z dawki zasuszeniowej na wysokoenergetyczną może istotnie zwiększać ryzyko kwasicy. Dlatego udział pasz treściwych powinien być zwiększany stopniowo, tak aby żwacz mógł się do nich zaadaptować.

Nie tylko skład dawki. Liczy się także stół paszowy

Nawet prawidłowo zbilansowany TMR nie zabezpieczy stada, o ile zarządzanie żywieniem jest niewłaściwe.

Znaczenie ma regularność zadawania paszy, jej dostępność przez całą dobę, częste podgarnianie TMR-u oraz wystarczająca ilość miejsca przy stole paszowym.

Jeżeli część krów po okresie ograniczonego dostępu do paszy zaczyna jednorazowo pobierać dużą porcję wysokoenergetycznego TMR-u, w żwaczu może dojść do gwałtownego wzrostu produkcji kwasów.

Dlatego profilaktyka kwasicy to nie tylko receptura dawki, ale również sposób jej zadawania i rzeczywiste zachowanie krów podczas pobierania paszy.

Mleko też może ostrzegać

Cennym źródłem informacji dla hodowcy są wyniki próbnego udoju i analiza składu mleka.

Szczególną uwagę warto zwracać na zawartość tłuszczu oraz jej nagłe zmiany w grupie technologicznej. Spadek tłuszczu może być jednym z sygnałów problemów z fermentacją żwaczową, choć sam w sobie nie wystarcza do rozpoznania SARA.

Dlatego dane z mleka powinny być analizowane łącznie z pobraniem paszy, wyglądem kału, przeżuwaniem, kondycją krów i zdrowotnością racic.

Bufory mogą pomóc, ale nie naprawią źle zbilansowanej dawki

W żywieniu stad narażonych na SARA stosuje się również dodatki wspierające stabilizację środowiska żwacza, w tym substancje buforujące czy niektóre preparaty drożdżowe.

Mogą one być pomocne zwłaszcza w okresach zwiększonego ryzyka, jednak nie powinny być traktowane jako sposób na skorygowanie podstawowych błędów żywieniowych.

Badania podkreślają, iż dodatki paszowe nie zastąpią adekwatnego udziału efektywnego włókna, prawidłowej struktury TMR-u i adekwatnego zarządzania żywieniem.

Lepiej zapobiegać niż później liczyć straty

Wysoka wydajność mleczna nie musi oznaczać permanentnego ryzyka kwasicy. Warunkiem jest jednak bardzo dokładne zarządzanie dawką pokarmową i szybka reakcja na pierwsze niepokojące sygnały.

Regularna analiza TMR-u, kontrola jego struktury, obserwacja przeżuwania, ocena kału, wyników mlecznych oraz zdrowia racic pozwalają wykryć problem, zanim zacznie on poważnie obniżać wynik ekonomiczny stada.

W praktyce najlepsze efekty daje kooperacja hodowcy z doradcą żywieniowym i lekarzem weterynarii. W przypadku SARA profilaktyka pozostaje zdecydowanie tańsza niż długotrwałe usuwanie skutków błędów żywieniowych.