NIK: system ochrony wód w Polsce zawodzi. Azotany z rolnictwa wciąż są problemem

2 godzin temu

Najwyższa Izba Kontroli nie pozostawia złudzeń – polski system ochrony wód przed zanieczyszczeniami azotanami działa nieskutecznie, a skala problemu jest poważna. W latach 2018–2023, które objęto kontrolą, większość badanych wód była przeżyźniona (zeutrofizowana), a ryzyko nieosiągnięcia unijnych celów środowiskowych do 2027 r. pozostaje bardzo wysokie.

To nie tylko kwestia środowiska, ale także realne zagrożenie dla rolnictwa, gospodarki i jakości życia na obszarach wiejskich.

Eutrofizacja – cichy kryzys polskich wód

Zjawisko eutrofizacji, czyli nadmiernego wzbogacenia wód w składniki odżywcze (głównie azot), prowadzi do:

zakwitów glonów i sinic,
spadku zawartości tlenu w wodzie,
degradacji ekosystemów wodnych,
utraty funkcji rekreacyjnych zbiorników (np. zamykanie kąpielisk).

Według danych Komisji Europejskiej Polska należy do najbardziej dotkniętych eutrofizacją państw UE, a problem ma charakter systemowy i obejmuje całe terytorium kraju.

Jak dochodzi do przeżyźnienia wód?

Proces eutrofizacji ma charakter łańcuchowy i w dużej mierze związany jest z działalnością rolniczą:

Nawożenie pól (azot, nawozy naturalne i mineralne)
Spływ składników pokarmowych do wód gruntowych i powierzchniowych
Nagromadzenie azotanów w rzekach i jeziorach
Masowy rozwój glonów i sinic
Spadek tlenu i „duszenie się” ekosystemów wodnych

To właśnie ten mechanizm sprawia, iż nawet pojedyncze źródła zanieczyszczeń mogą w skali kraju prowadzić do poważnych konsekwencji.

Planowanie było, ale bez solidnych podstaw

NIK wskazuje, iż formalnie Polska wywiązała się z obowiązku przygotowania programu działań ograniczających zanieczyszczenia azotanami. Problem w tym, że:

brakowało dokumentacji merytorycznej,
nie przeprowadzono wymaganych ocen środowiskowych,
część decyzji (np. zmiany terminów nawożenia) wprowadzano bez solidnego uzasadnienia naukowego.

W praktyce oznacza to, iż system działał bardziej „na papierze” niż w oparciu o twarde dane.

Brak oceny skuteczności i niepełne dane

Jednym z najpoważniejszych zarzutów NIK jest fakt, że:

nie oceniono skuteczności programu azotanowego,
nie analizowano kompleksowo wyników kontroli i monitoringu,
brakowało danych hydrologicznych i meteorologicznych.

Dodatkowo:

nawet 1/3 wód powierzchniowych nie była objęta pełną oceną,
aż 20% planowanych badań jakości wód nie zostało wykonanych – głównie z powodu braków kadrowych.

Inspekcja bez ludzi i pieniędzy

Kluczowym problemem okazało się niedofinansowanie Inspekcji Ochrony Środowiska. NIK wskazuje, że:

brakowało stabilnego systemu finansowania,
występowały poważne niedobory kadrowe,
nie realizowano zaplanowanej liczby kontroli gospodarstw.

W efekcie:

kontrole były rzadsze niż wymagane,
część działań prowadzono niezgodnie z wytycznymi,
system nadzoru nad stosowaniem nawozów był niewystarczający.

Problemy z kontrolami i danymi rolników

Choć Inspekcja Ochrony Środowiska przeprowadziła w latach 2018–2023 ponad 10,6 tys. kontroli, to:

często były one źle zaplanowane,
brakowało aktualnych danych o gospodarstwach,
współpraca z ARiMR nie zapewniała pełnej informacji potrzebnej do skutecznego nadzoru.

To pokazuje, iż system kontroli działał fragmentarycznie i bez pełnego zaplecza informacyjnego.

ARiMR działa sprawnie, ale to za mało

Na tle innych instytucji pozytywnie wyróżnia się ARiMR:

prowadziła szkolenia,
sprawnie obsługiwała wnioski,
wypłaciła ok. 59 mln euro wsparcia (46,5% budżetu) na inwestycje ograniczające zanieczyszczenia.

Jednak – jak podkreśla NIK – same dotacje nie wystarczą, jeżeli cały system monitoringu i kontroli nie działa skutecznie.

Ryzyko: Polska może nie spełnić wymagań UE do 2027 roku

Zgodnie z Ramową Dyrektywą Wodną, do końca 2027 r. wszystkie państwa UE powinny osiągnąć dobry stan wód. W przypadku Polski ten cel jest dziś poważnie zagrożony.

Bez zmian w systemie oznacza to: