19 minut temu
Szarłat szorstki to jeden z chwastów, które potrafią gwałtownie opanować uprawy rolnicze i ogrodnicze. Szczególnie często pojawia się w ziemniakach, burakach, kukurydzy oraz warzywach, a jego intensywny wzrost, odporność na okresowe niedobory wody i ogromna liczba wytwarzanych nasion sprawiają, iż zaniedbanie odchwaszczania może mieć konsekwencje przez wiele kolejnych sezonów. Roślina jest dobrze przystosowana do polskich warunków, choć nie należy do rodzimej flory.
Szarłat szorstki. Jak wygląda i gdzie występuje w Polsce?
Szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus) jest jednoroczną rośliną dwuliścienną należącą do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae). Pochodzi z południowo-zachodniej części Ameryki i Ameryki Środkowej. Do Europy został zawleczony, a na ziemiach polskich jego obecność odnotowano już na początku XIX wieku.
Obecnie występuje powszechnie na nizinach i w niższych położeniach górskich, zasiedlając pola uprawne, ogrody, przydroża, nieużytki oraz inne tereny przekształcone przez człowieka. Jest gatunkiem obcym, zadomowionym w polskiej florze, uznawanym za chwast o niskim stopniu inwazyjności.
Roślina osiąga zwykle od 10 do 120 cm wysokości, ma wzniesioną, pojedynczą lub rozgałęzioną łodygę, pokrytą krótkimi, szorstkimi włoskami. Jej barwa zmienia się od jasnozielonej do czerwonawej, a liście są rombowato-jajowate, szarozielone, osadzone skrętolegle na pędzie. Charakterystyczną cechą są gęste, zielonkawe kwiatostany tworzące kłosokształtne skupienia na szczytach łodyg. Szarłat kwitnie przeważnie od lipca do października.
Gatunek preferuje stanowiska nasłonecznione oraz gleby zasobne w azot. Dobrze rozwija się na podłożach lekkich i próchnicznych, ale potrafi rosnąć również w innych warunkach. Jego silny system korzeniowy, sięgający choćby 1,5 m w głąb gleby, pomaga przetrwać okresowe susze.
Szarłat szorstki: Nasiona mogą przetrwać w glebie przez wiele lat
Największym problemem w ograniczaniu występowania tego chwastu jest jego wyjątkowo duża zdolność rozmnażania. Według danych Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego jedna silnie rozwinięta roślina może wytworzyć od 230 do choćby 500 tysięcy nasion. Nasiona szarłatu szorstkiego są niewielkie, mają około 1 mm średnicy, soczewkowaty kształt i czarną, błyszczącą powierzchnię, a w glebie mogą zachowywać żywotność przez wiele lat.
Kiełkowanie następuje przede wszystkim późną wiosną i latem, gdy temperatura gleby wzrasta. Proces ten jest dodatkowo stymulowany przez światło i właśnie dlatego szarłat może pojawiać się na polach także po wykonaniu wcześniejszych zabiegów odchwaszczających. Rozprzestrzenianiu nasion sprzyjają zwierzęta, wiatr, zanieczyszczony materiał siewny i maszyny rolnicze, a dopuszczenie do osypania nasion zwiększa ryzyko zachwaszczenia pola w następnych sezonach.
Dlaczego szarłat szorstki jest groźny dla upraw?
Szarłat należy do chwastów ciepłolubnych i gwałtownie rosnących, a największe zagrożenie stanowi dla plantacji zakładanych późną wiosną, kiedy warunki sprzyjają jednoczesnemu rozwojowi roślin uprawnych i chwastów.
W kukurydzy, ziemniakach czy burakach konkuruje o wodę, światło i składniki pokarmowe, a rozbudowany system korzeniowy umożliwia mu intensywne pobieranie zasobów glebowych. Przy dużym zagęszczeniu ogranicza wzrost roślin uprawnych, może obniżać plon i utrudniać zbiór. Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu wymienia szarłat szorstki również wśród najbardziej szkodliwych chwastów występujących w uprawie soi, a jego późne wschody są szczególnie niebezpieczne na plantacjach zakładanych z opóźnieniem.
Szarłat szorstki: Zwalczanie mechaniczne i agrotechniczne
Najłatwiej ograniczyć rozwój szarłatu w początkowych fazach wzrostu, zanim roślina wytworzy rozbudowany system korzeniowy i zacznie kwitnąć. W tym okresie skuteczne mogą być płytkie zabiegi uprawowe, bronowanie i mechaniczne odchwaszczanie międzyrzędzi. Szacuje się, iż mechaniczne niszczenie chwastów w fazie siewek może osiągać skuteczność przekraczającą 90%, jednak wraz z rozwojem roślin efektywność takich zabiegów wyraźnie maleje, a duże znaczenie mają również wilgotność gleby i przebieg pogody.
W gospodarstwach rolnych ograniczanie zachwaszczenia powinno obejmować także adekwatny płodozmian, zabiegi pożniwne oraz utrzymywanie czystości materiału siewnego. Na polach silnie zachwaszczonych pomocne jest pobudzanie nasion chwastów do kiełkowania przez płytką uprawę gleby, a następnie niszczenie młodych roślin przed siewem adekwatnej uprawy.
Szarłat szorstki w burakach i ziemniakach. Jak go zwalczać?
W uprawach okopowych szarłat znajduje dogodne warunki do wzrostu, szczególnie zanim rośliny uprawne zakryją międzyrzędzia, dlatego zwalczanie szarłatu szorstkiego w burakach wymaga regularnej obserwacji plantacji od początku wegetacji. Młode chwasty można ograniczać mechanicznie, jeżeli pozwalają na to rozstawa rzędów, faza rozwojowa buraka i warunki glebowe. W przypadku stosowania herbicydów należy dobrać preparat zarejestrowany do danej uprawy oraz uwzględnić zalecany termin zabiegu.
Podobnie wygląda zwalczanie szarłatu szorstkiego w ziemniakach. Szczególne znaczenie ma okres od sadzenia do wschodów, gdy gleba pozostaje odsłonięta – można wówczas wykorzystywać obsypniki, brony lekkie i opielacze, niszcząc chwasty zanim osiągną większe rozmiary. Po wschodach ziemniaków zabiegi należy dostosować do rozwoju roślin, aby nie uszkodzić ich pędów i systemu korzeniowego, a przy silnym zachwaszczeniu konieczne może być połączenie metod mechanicznych i chemicznych.
Szarłat szorstki: Zwalczanie w truskawkach
Szarłat szorstki może pojawiać się także na plantacjach truskawek, zwłaszcza w niezabezpieczonych międzyrzędziach i miejscach pozbawionych zwartej okrywy roślinnej. W uprawach ogrodniczych duże znaczenie ma systematyczne usuwanie młodych chwastów, zanim rozwiną silne korzenie, a na mniejszych powierzchniach można wykonywać pielenie manualne lub płytkie motyczenie, uważając na płytko rozmieszczone korzenie truskawek.
W ograniczaniu wschodów chwastów pomaga również ściółkowanie odpowiednim materiałem, aczkolwiek nie eliminuje ono jednak całkowicie problemu, ponieważ szarłat może wyrastać w szczelinach i nieosłoniętych fragmentach gleby.
Jaki oprysk na szarłat szorstki wybrać?
Chemiczne zwalczanie szarłatu szorstkiego wymaga uwzględnienia rodzaju uprawy, fazy rozwojowej chwastu oraz aktualnego wykazu dopuszczonych środków ochrony roślin. Nie istnieje jeden uniwersalny oprysk na szarłat szorstki odpowiedni dla wszystkich plantacji, a inne preparaty mogą być zarejestrowane w burakach cukrowych, inne w ziemniakach, soi czy truskawkach.
Przy wyborze środka należy sprawdzić jego aktualną etykietę, wskazane gatunki chwastów, dopuszczoną uprawę, dawkowanie i termin aplikacji. Informacje te można weryfikować w rejestrze środków ochrony roślin Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Problemem jest także występowanie populacji szarłatu odpornych na niektóre herbicydy, między innymi z grupy triazyn. Z tego względu nie należy opierać wieloletniej ochrony plantacji wyłącznie na jednej substancji czynnej lub mechanizmie działania.
Szarłat szorstki: adekwatności lecznicze i zastosowanie
Szarłat szorstki należy do tego samego rodzaju botanicznego co niektóre rośliny uprawiane na cele spożywcze, jednak nie powinien być automatycznie utożsamiany z amarantusem wykorzystywanym do produkcji żywności. Wśród zagadnień dotyczących tej rośliny pojawiają się również jej potencjalne adekwatności lecznicze. W przywołanych opracowaniach IHAR-PIB, Ogrodu Botanicznego UW i IOR-PIB nie przedstawiono jednak dowodów klinicznych potwierdzających skuteczność szarłatu szorstkiego w leczeniu chorób.
Ostrożność jest uzasadniona także z innego powodu – roślina ma zdolność gromadzenia dużych ilości azotanów, szczególnie w łodygach i rozgałęzieniach, a ich wysokie stężenie może być toksyczne dla zwierząt gospodarskich. Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego ostrzega ponadto przed zbieraniem dziko rosnących egzemplarzy do spożycia, ponieważ pyłek szarłatu może również wywoływać reakcje alergiczne.
Z punktu widzenia rolnictwa najważniejsze pozostaje więc ograniczanie jego obecności w uprawach. Szczególnie istotne jest usuwanie roślin przed wytworzeniem dojrzałych nasion, które po przedostaniu się do gleby mogą przez wiele lat stanowić źródło kolejnych wschodów.
Źródło: IHAR-PIB, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego, Metodyka integrowanej ochrony i produkcji soi dla doradców IOR-PIB
