Ten ciągnik stawał dęba podczas ciężkiej pracy. Niemcy mieli problemy, aby to naprawić

Zdjęcie: RS03 Aktivist

W powojennych Niemczech powstał ciągnik, który trudno pomylić z innymi maszynami rolniczymi. Miał dwucylindrowy silnik wysokoprężny w układzie V, charakterystyczną sylwetkę i zaledwie 30 KM mocy. RS 03 Aktivist wyróżniał się jednak nie tylko wyglądem - jego konstrukcja miała pewną przypadłość, która podczas ciężkiej pracy w polu potrafiła sprawić operatorowi sporo problemów.

RS 03 Aktivist powstał jeszcze przed utworzeniem NRD

Historia ciągnika RS 03 Aktivist rozpoczęła się w okresie odbudowy niemieckiego przemysłu po II wojnie światowej. Rolnictwo potrzebowało wówczas maszyn, które mogłyby zastąpić pracę zwierząt pociągowych i usprawnić wykonywanie prac polowych. Jednocześnie wiele zakładów przemysłowych musiało przystosować swoją działalność do nowych warunków gospodarczych.

Produkcję ciągnika uruchomiono w Brandenburg an der Havel, w zakładach związanych wcześniej z przedsiębiorstwem Brennabor. Firma ta przed wojną zajmowała się między innymi produkcją samochodów, motocykli i rowerów, a po zakończeniu konfliktu część jej infrastruktury wykorzystano do wytwarzania maszyn rolniczych.

Jak podaje niemiecki portal historyczny Brandenburgikon, seryjna produkcja RS 03 Aktivist rozpoczęła się w maju 1949 roku, a więc jeszcze przed oficjalnym utworzeniem Niemieckiej Republiki Demokratycznej, które nastąpiło 7 października tego samego roku. Co ciekawe, RS 03 Aktivist nie był konstrukcją opracowaną całkowicie od podstaw, a jego rozwiązania wywodziły się z wcześniejszych prac niemieckiego przedsiębiorstwa Orenstein & Koppel, znanego z produkcji maszyn przemysłowych i pojazdów specjalistycznych.

Dwa cylindry w układzie V. Silnik wyglądał nietypowo

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów RS 03 Aktivist był silnik wysokoprężny, w którym zastosowano dwa cylindry ustawione w układzie V, co wyraźnie odróżniało maszynę od wielu innych ciągników rolniczych tego okresu. Jednostka napędowa miała pojemność skokową wynoszącą około 3,3 litra i rozwijała moc 30 KM. Dziś taki wynik może wydawać się niewielki, jednak w realiach powojennego rolnictwa ciągnik tej klasy stanowił istotne wsparcie podczas prac polowych i transportowych.

Silnik wyróżniał się również sposobem rozmieszczenia cylindrów, które były wyraźnie widoczne po obu stronach konstrukcji - nadawało to maszynie charakterystyczny wygląd, szczególnie w zestawieniu z późniejszymi ciągnikami wyposażonymi w bardziej konwencjonalne jednostki rzędowe.

Uruchamianie silnika wymagało użycia korby, a dla operatora oznaczało to konieczność wykonania odpowiedniej procedury rozruchowej, zwłaszcza podczas pracy w niskich temperaturach. W czasach, gdy elektryczne rozruszniki nie były jeszcze powszechnym wyposażeniem wszystkich maszyn rolniczych, podobne rozwiązania nie należały jednak do rzadkości.

Ciągnik ważył ponad 2 tony, a mimo to potrafił unosić przednie koła

Największą osobliwością RS 03 Aktivist nie był jednak silnik, ale zachowanie maszyny podczas pracy pod dużym obciążeniem. Konstruktorzy zastosowali wyjątkowo krótki rozstaw osi, wynoszący początkowo zaledwie 165 cm, co w połączeniu z rozkładem masy powodowało to niepożądane unoszenie przedniej części ciągnika.

Problem ujawniał się przede wszystkim podczas ciągnięcia ciężkich ładunków i wykonywania wymagających prac polowych, a gdy opór narzędzia lub przyczepy stawał się duży, przednie koła mogły tracić kontakt z podłożem - takie zachowanie utrudniało kierowanie maszyną i stwarzało zagrożenie dla operatora.

Źródłem problemu była między innymi historia samej konstrukcji - RS 03 wywodził się z ciągnika na gaz drzewny opracowanego przez Orenstein & Koppel, a zastosowana przekładnia Prometheus również była pierwotnie przeznaczona do maszyn z takim napędem. Jej zwarta budowa wynikała z konieczności pozostawienia miejsca na instalację gazogeneratora, a po zastąpieniu tego rozwiązania silnikiem Diesla zachowano bardzo krótką konstrukcję układu napędowego - w rezultacie powstał ciągnik o nietypowych proporcjach, którego ograniczenia uwidaczniały się szczególnie przy dużej sile uciągu.

Konstruktorzy próbowali rozwiązać problem. Zmieniono rozstaw osi

Problemy z unoszeniem przedniej osi były na tyle istotne, iż zdecydowano się wprowadzić zmiany konstrukcyjne. Od numeru podwozia 1201 zastosowano wydłużoną maskę silnika, przesunięto chłodnicę do przodu i zamontowano cięższy wspornik przedniej osi. Rozstaw osi zwiększono ze 165 do 170 cm, ale była to jednak stosunkowo niewielka zmiana, która nie wyeliminowała problemu. Jak opisuje niemiecki serwis Fahrzeugseiten, modyfikacje przyniosły jedynie nieznaczną poprawę zachowania ciągnika.

Wprowadzone rozwiązania pozwalają dziś odróżnić wcześniejsze egzemplarze od późniejszych, a maszyny po modernizacji miały nieco dłuższą przednią część nadwozia, choć przez cały czas zachowywały charakterystyczną, wysoką sylwetkę. Historia tych zmian pokazuje, iż samo zwiększenie masy przedniej części i niewielkie wydłużenie rozstawu osi nie wystarczyły do usunięcia ograniczeń wynikających z pierwotnego projektu.

Ponad dwie tony masy i tylko cztery biegi do przodu

RS 03 Aktivist ważył około 2250 kg, co przy mocy 30 KM oznaczało stosunkowo niewielką moc przypadającą na tonę masy. Nie był to ciągnik projektowany z myślą o szybkiej jeździe, a jego zadaniem było przede wszystkim wykonywanie prac gospodarskich i polowych.

Zastosowano mechaniczną przekładnię Prometheus z czterema biegami do przodu i jednym wstecznym, a według danych Konedata zakres prędkości jazdy wynosił od 3,9 do 17,8 km/h. Ciągnik miał napęd na tylne koła, mechaniczny układ kierowniczy oraz hamulce bębnowe, a wyposażenie obejmowało również wał odbioru mocy o prędkości 540 obr./min i koło pasowe - umożliwiało to wykorzystanie maszyny nie tylko do ciągnięcia narzędzi, ale także do napędzania odpowiednich urządzeń gospodarskich.

Pomimo nietypowej budowy RS 03 Aktivist miał więc rozwiązania pozwalające na wykonywanie różnorodnych prac rolniczych, a jego możliwości ograniczały jednak niewielka liczba przełożeń, moc silnika i wspomniane problemy ze stabilnością podczas dużego obciążenia.

Powstało tylko 3761 egzemplarzy. Dlaczego produkcja trwała tak krótko?

RS 03 Aktivist był produkowany w latach 1949-1952, a w tym czasie bramy zakładu w Brandenburgii opuściło 3761 egzemplarzy. W porównaniu z późniejszymi, wielkoseryjnymi ciągnikami rolniczymi była to niewielka liczba, a zakończenie produkcji wiązało się jednak nie tylko z ograniczeniami samej konstrukcji. Pod koniec 1951 roku władze NRD zdecydowały o zmianie profilu zakładu i zamiast ciągników kołowych fabryka miała skoncentrować się na maszynach gąsienicowych.

W kolejnych latach produkowano tam między innymi ciągniki KS 07 i KS 30 Urtrak, a także inne pojazdy i urządzenia przemysłowe. Z czasem przedsiębiorstwo zaczęło specjalizować się w produkcji przekładni, stając się jednym z ważnych zakładów przemysłu motoryzacyjnego NRD. Następcą RS 03 w ofercie wschodnioniemieckich ciągników został RS 04, wytwarzany w Nordhausen - oznaczało to dalszy rozwój konstrukcji rolniczych, ale już bez kontynuowania charakterystycznego układu znanego z Aktivista.

RS 03 Aktivist jest dziś rzadkim świadectwem powojennej mechanizacji

Zachowane egzemplarze RS 03 Aktivist można spotkać wśród kolekcjonerów zabytkowych maszyn rolniczych. Szczególną uwagę przyciągają dwa cylindry silnika wystające po bokach oraz wysoko umieszczone stanowisko operatora - charakterystyczne proporcje sprawiają, iż trudno pomylić go z innymi ciągnikami produkowanymi w Niemczech.

Maszyna pozostaje interesującym przykładem wykorzystania przedwojennych rozwiązań technicznych w powojennym przemyśle - łączyła elementy konstrukcji opracowanej z myślą o napędzie gazem drzewnym z silnikiem wysokoprężnym, a jej krótki rozstaw osi okazał się źródłem problemów, których nie udało się całkowicie usunąć. Choć produkcja trwała zaledwie trzy lata, RS 03 Aktivist zapisał się w historii niemieckiej mechanizacji rolnictwa jako jedna z pierwszych maszyn seryjnie wytwarzanych w Brandenburgii po II wojnie światowej.