Helsinki mówią: o połowę mniej mięsa i nabiału. Rolnicy patrzą z niepokojem

Helsinki przyjęły program, który zakłada znaczącą zmianę w żywieniu publicznym. Do 2030 roku stolica Finlandii chce ograniczyć zakup i spożycie mięsa oraz produktów mlecznych w miejskich instytucjach o 50 proc. W ich miejsce mają pojawić się produkty roślinne oraz alternatywne źródła białka. Decyzja obejmie m.in. szkoły, żłobki, placówki opiekuńcze, szpitale i inne instytucje publiczne. Program został przyjęty przez Radę Miasta Helsinki stosunkiem głosów 57 do 23.

Helsinki mówią: o połowę mniej mięsa i nabiału. Rolnicy patrzą z niepokojem

To kolejny przykład tego, jak polityka klimatyczna coraz mocniej wchodzi w system żywienia zbiorowego. Dla sektora rolnego sprawa jest istotna nie tylko ze względu na Finlandię. Podobne decyzje mogą wyznaczać kierunek dla innych miast w Europie, a tym samym wpływać na popyt na produkty pochodzenia zwierzęcego.

Helsinki przyjęły program „Puolet Parempaa”

Nowy program nosi nazwę „Puolet Parempaa”, czyli „O połowę lepiej”. Jego głównym założeniem jest zmniejszenie udziału mięsa i nabiału w miejskich zamówieniach żywnościowych o połowę do końca obecnej dekady. Zmiany mają zostać wprowadzone w systemie żywienia finansowanym przez miasto, czyli tam, gdzie samorząd ma bezpośredni wpływ na zakupy i jadłospisy.

W praktyce oznacza to, iż w szkołach, żłobkach, szpitalach i miejskich placówkach opiekuńczych ma rosnąć udział posiłków roślinnych. Nie chodzi wyłącznie o pojedyncze dni bez mięsa, ale o trwałą zmianę struktury zamówień publicznych.

Projekt został przedstawiony przez radną Mai Kivelä i uzasadniany jako element działań na rzecz klimatu, dobrostanu zwierząt oraz bardziej zrównoważonego modelu żywienia. Inicjatywa wpisuje się też w działania organizacji Greenpeace, która prowadzi kampanię zachęcającą samorządy do ograniczania udziału produktów odzwierzęcych w żywieniu publicznym.

Zmiany obejmą szkoły, żłobki i szpitale

Największe znaczenie decyzja będzie miała dla placówek, które codziennie żywią dzieci, młodzież, pacjentów i podopiecznych. To właśnie tam miejskie zakupy żywnościowe są największe i najbardziej regularne.

W szkołach ma wzrosnąć udział posiłków opartych na produktach roślinnych. W żłobkach i placówkach opiekuńczych planowane jest rozszerzanie oferty o inne źródła białka. W szpitalach i pozostałych instytucjach publicznych ograniczany będzie udział mięsa i produktów mlecznych.

Helsinki nie ograniczają tej decyzji do promocji diety roślinnej. Miasto zmienia zasady zamówień publicznych, a więc realnie wpływa na popyt na produkty rolne.

To kontynuacja wcześniejszej polityki miasta

Decyzja nie pojawiła się znikąd. Helsinki już wcześniej podejmowały działania ograniczające obecność mięsa w miejskich wydarzeniach. W 2022 roku stolica Finlandii zrezygnowała z podawania mięsa podczas wydarzeń organizowanych przez miasto, choć nie oznaczało to całkowitego wycofania wszystkich produktów pochodzenia zwierzęcego.

Nowy program idzie dalej, bo dotyczy codziennego żywienia instytucjonalnego. To znacznie większa skala niż catering na miejskich konferencjach czy wydarzeniach. o ile założenia zostaną zrealizowane, zmiana będzie widoczna w stałych zakupach żywności finansowanych z publicznych pieniędzy.

Klimat, zdrowie i dobrostan zwierząt kontra pytania o jakość diety

Zwolennicy programu wskazują, iż ograniczenie mięsa i nabiału ma obniżyć ślad klimatyczny miejskiego żywienia, wspierać dobrostan zwierząt i promować bardziej zrównoważone systemy produkcji żywności. W debacie pojawia się również argument ekonomiczny. Według informacji przytaczanych w branżowych publikacjach analiza Aalto University wskazywała, iż taka zmiana może przynieść miastu oszczędności przekraczające 3 mln euro rocznie.

Jednocześnie decyzja otwiera spór o jakość żywienia. Produkty pochodzenia zwierzęcego są ważnym źródłem pełnowartościowego białka, witaminy B12, żelaza hemowego oraz części składników odżywczych o wysokiej biodostępności. W modelu opartym w większym stopniu na produktach roślinnych trzeba więc szczególnie pilnować bilansowania jadłospisów.

To ważne zwłaszcza w przypadku dzieci, osób starszych, pacjentów i podopiecznych placówek opiekuńczych. Sama zamiana mięsa na produkt roślinny nie gwarantuje automatycznie lepszej jakości diety. najważniejsze będą skład posiłków, jakość surowców, poziom przetworzenia produktów oraz udział białka, żelaza, wapnia, witaminy B12 i kwasów tłuszczowych omega-3.

Rolnictwo zwierzęce pod coraz większą presją

Decyzja Helsinek wpisuje się w szerszy europejski trend, w którym miasta i instytucje publiczne coraz częściej wykorzystują zamówienia żywnościowe jako narzędzie polityki klimatycznej. Dla producentów mięsa i mleka oznacza to rosnącą presję, bo sektor publiczny jest dużym i stabilnym odbiorcą żywności.

Z punktu widzenia rolnictwa spór nie sprowadza się wyłącznie do pytania, czy jeść mniej mięsa. Chodzi także o to, jaką rolę w systemie żywnościowym mają pełnić użytki zielone, pastwiska i grunty, które nie zawsze nadają się do bezpośredniej produkcji roślin przeznaczonych do spożycia przez ludzi.

W Finlandii, podobnie jak w wielu innych krajach północnych, część gruntów rolnych jest lepiej przystosowana do użytkowania paszowego lub pastwiskowego niż do intensywnej produkcji roślinnej dla ludzi. Dlatego przeciwnicy zbyt prostych rozwiązań wskazują, iż całkowite przeciwstawianie produkcji roślinnej i zwierzęcej może pomijać realia glebowe, klimatyczne i gospodarcze.

Społeczeństwo nie jest jednomyślne

Wprowadzenie tak daleko idących zmian w żywieniu publicznym wywołuje reakcje społeczne. Według danych przywoływanych w debacie ponad 53 proc. fińskich konsumentów nie popiera ograniczenia spożycia mięsa o połowę. To pokazuje, iż choć decyzje klimatyczne mogą mieć poparcie części polityków i organizacji społecznych, nie zawsze idą w parze z akceptacją większości konsumentów.

Dla samorządów to istotny sygnał. Żywienie publiczne dotyczy codziennych nawyków, dzieci, rodzin, pacjentów i osób zależnych od instytucji. Każda taka zmiana musi więc być nie tylko ideologicznie uzasadniona, ale też praktycznie dobrze przygotowana.

Decyzja Helsinek może być sygnałem dla innych miast

Program „Puolet Parempaa” będzie obserwowany nie tylko w Finlandii. o ile Helsinki wdrożą go bez większych problemów organizacyjnych i społecznych, podobne rozwiązania mogą pojawić się w kolejnych europejskich samorządach. o ile natomiast pojawią się problemy z akceptacją posiłków, kosztami, jakością żywienia lub dostępnością produktów, program stanie się argumentem dla przeciwników szybkiej transformacji żywnościowej.

Dla rolników i przetwórców najważniejszy wniosek jest jasny: polityka żywnościowa coraz częściej będzie decydować o strukturze popytu, a nie tylko o zaleceniach dietetycznych. Miasta, szkoły, szpitale i instytucje publiczne mogą w najbliższych latach stać się jednym z głównych pól sporu o przyszłość produkcji zwierzęcej i roślinnej.

Mięso i nabiał nie znikną z dnia na dzień, ale kierunek zmian jest wyraźny

Helsinki nie wprowadzają całkowitego zakazu mięsa i nabiału. Program zakłada ich ograniczenie o połowę w publicznym systemie żywienia do 2030 roku. To jednak wystarczy, aby wywołać poważną dyskusję o przyszłości żywienia instytucjonalnego, produkcji rolnej i roli produktów pochodzenia zwierzęcego w diecie.

Najważniejsze pytanie brzmi dziś nie tylko, czy sektor publiczny powinien ograniczać mięso i nabiał, ale jak zrobić to bez pogorszenia jakości żywienia i bez pomijania realiów rolnictwa. Transformacja żywnościowa nie może opierać się wyłącznie na prostym haśle „mniej mięsa”. Musi uwzględniać zdrowie, produkcję rolną, lokalne warunki, koszty i akceptację społeczną.